Thông tin chung
Tác giả: Pyotr Ilyich Tchaikovsky.
Tác phẩm: Swan Lake, Op. 20
Thời gian sáng tác: Năm 1875-1876.
Công diễn lần đầu: Ngày 4/3/1877 tại Bolshoi Theatre, Moscow dưới sự chỉ huy của nhạc trưởng Stepan Ryabov. Biên đạo múa là Julius Reisinger.
Độ dài: Khoảng 2 giờ 30 phút.
Thành phần dàn nhạc: piccolo, 2 flute, 2 oboe, English horn, 2 clarinet (giọng La, Si giáng và Đô), 2 bassoon, 4 horn (giọng Pha), 2 trumpet (giọng Pha, Mi và Rê), 2 cornet (giọng La và Si giáng), 3 trombone, tuba, timpani, snare drum, bass drum, cymbals, triangle, tambourine, castanets, tam-tam, glockenspiel, chime, harp, dàn dây.
Hoàn cảnh sáng tác
Vào thời điểm năm 1875, Tchaikovsky đã 35 tuổi và bắt đầu trở nên nổi tiếng với hành trang hai bản giao hưởng. Chính vì vậy, việc ông nhận uỷ thác của Nikolay Kashkin, giám đốc Bolshoi Theatre, người chuyên nhắm vào một số nhà soạn nhạc ít tên tuổi, những người sẵn sàng điều chỉnh tác phẩm của mình cho phù hợp với ý đồ của biên đạo múa và diễn viên, là một sự kiện đáng ngạc nhiên. Các nhà soạn nhạc lớn hiển nhiên là không chấp nhận điều này. Tchaikovsky đã đồng ý, đến từ món tiền khá lớn 800 rúp và ông coi ballet là một loại hình nghệ thuật có khả năng biểu đạt mạnh mẽ và giàu trí tưởng tượng như trong bức thư ngày 22/9/1875 gửi Nikolai Rimsky-Korsakov: “Tôi đã dành cả mùa hè tại nhiều thành phố khác nhau để ở với bạn bè và người thân. Tôi làm việc khá siêng năng và ngoài bản giao hưởng, tôi đã viết (trong dàn ý) hai tiết mục của một vở ballet. Theo đề nghị của Ban giám đốc Moscow, tôi đang viết nhạc cho Swan Lake (Hồ thiên nga). Tôi thực hiện tác phẩm này một phần vì số tiền tôi cần và một phần vì từ lâu tôi đã muốn thử sức mình trong việc sáng tác thể loại âm nhạc này”.
Tchaikovsky đã nghiên cứu kỹ lưỡng âm nhạc của những chuyên gia trong lĩnh vực ballet như Cesare Pugni, Ludwig Minkus, Léo Delibes, Adolphe Adam và Riccardo Drigo. Ông tỏ ra ngưỡng mộ Giselle (Adam) về cái cách mà nhà soạn nhạc đã sử dụng leifmotiv, dùng một số chủ đề nhất định để đại diện cho nhân vật hoặc tâm trạng, kỹ thuật mà Tchaikovsky đã sử dụng trong Hồ thiên nga, vở ballet mà ông quyết định sẽ sáng tác theo đề nghị của Kashkin. Theo hai người cháu của Tchaikovsky, Yuri Davydov và Anna Meck-Davydova, từ năm 1871, ông đã sáng tác một tác phẩm có tên Hồ thiên nga, trong đó sử dụng leifmotiv nổi tiếng Thiên nga. Cùng với đó, một số chất liệu âm nhạc của những tác phẩm mà Tchaikovsky bỏ dở trước đó cũng được nhà soạn nhạc đưa vào trong vở ballet này.
Đến nay vẫn không có bằng chứng nào về việc ai là người đưa ra kịch bản gốc cho vở ballet hoặc ý tưởng gốc đến từ đâu. Những câu chuyện dân gian của Đức và Nga đều có những khác biệt đáng kể so với nội dung của vở ballet. Biên đạo múa cho tác phẩm là Julius Reisinger và Tchaikovsky chỉ làm việc với Hồ thiên nga của mình dựa trên một phác thảo cơ bản của Reisinger về yêu cầu cho mỗi điệu nhảy. Bản thân Tchaikovsky lần đầu tiên đề cập đến việc sáng tác âm nhạc cho Hồ thiên nga đến trong lá thư ngày 26/8/1875 gửi Sergei Taneyev: “Tôi đã viết (trong dàn ý) hai tiết mục cho vở ballet Hồ thiên nga”. Việc sáng tác vở ballet tỏ ra không được suôn sẻ lắm vì đồng thời, Tchaikovsky còn sáng tác thêm một vài tác phẩm nữa. Ông muốn gấp rút hoàn thành Hồ thiên nga để tập trung vào một vở opera và các bài báo âm nhạc. Cuối cùng, Tchaikovsky đã hoàn thành Hồ thiên nga với ngày kết thúc ghi trên bản thảo là 10/4/1876. Mặc dù vậy, theo đề nghị của hai diễn viên, Pelageya Karpakova và Anna Sobeshchanskaya, ông đã sáng tác thêm hai đoạn nhạc nữa, tương ứng là “Russian dance” và “Pas de deux”.
Hồ thiên nga đã được đưa vào tập luyện. Tuy nhiên Reisinger gạt bỏ một số tiết mục của Tchaikovsky ra khỏi tác phẩm với lý do không thể nhảy được. Thậm chí Reisinger còn cho các vũ công tập với âm nhạc của các nhà soạn nhạc khác. Tchaikovsky phản đối và các tiết mục của ông được phục hồi. Mặc dù hai nghệ sĩ được yêu cầu hợp tác nhưng dường như họ làm việc một cách độc lập nhất có thể. Buổi ra mắt vào ngày 4/3/1877 tại Bolshoi Theatre, Moscow không được đón nhận nồng nhiệt. Mặc dù có một số nhà phê bình công nhận những ưu điểm của âm nhạc, nhưng hầu hết đều cho rằng nó quá phức tạp đối với ballet. Nó được gán nhãn: “quá ồn ào, quá Wagner và quá mang tính giao hưởng”. Phần vũ đạo của Reisinger cũng bị chê bai là “không thể tưởng tượng và không thể nhớ được”. Nội dung cốt truyện cũng bị coi là ngu ngốc và tên các nhân vật, bằng tiếng Đức là không thể phát âm được. Modest, em trai nhà soạn nhạc cho biết: “Sự nghèo nàn của quá trình dàn dựng, các kiểu trang trí và trang phục, sự vắng mặt của những nghệ sĩ biểu diễn xuất sắc, sự yếu kém về trí tưởng tượng của người biểu diễn ballet, và cuối cùng, dàn nhạc… tất cả những điều này đều cho phép (Tchaikovsky) có lý do chính đáng để đổ lỗi thất bại trên cho những người khác”. Tuy nhiên, có một điều mà dường như không ai chú ý rằng Hồ thiên nga tồn tại tại Bolshoi trong sáu năm với 41 đêm diễn, nhiều hơn rất nhiều các vở ballet khác.
Tóm tắt nội dung
Vở ballet mở đầu bằng cảnh công chúa trẻ Odette đi dạo một mình bên hồ. Phù thủy độc ác Von Rothbart xuất hiện và trước khi Odette có thể trốn thoát, biến cô thành thiên nga.
Hoàng tử Siegfried được bạn bè chúc mừng sinh nhật lần thứ 21. Bữa tiệc bị gián đoạn khi hoàng hậu bước vào. Bà cho biết con trai mình phải lựa chọn một cô dâu trong bữa tiệc hoàng gia vào tối hôm sau. Siegfried rất buồn vì không thể kết hôn vì tình yêu. Bạn của anh, Benno và những người khác cố gắng cải thiện tâm trạng buồn bực của Siegfried. Bóng tối buông xuống, Benno thấy một đàn thiên nga bay qua và anh đề nghị mọi người đi săn. Siegfried vớ lấy chiếc nỏ, món quà của hoàng hậu và lên đường cùng những người khác.
Siegfried trở nên xa cách với bạn bè của mình. Anh đến bãi đất trống ven hồ, đúng lúc một đàn thiên nga hạ cánh gần đó. Anh ngắm bắn nhưng như bị đóng băng khi một trong số đó, Odette biến thành một cô gái vô cùng xinh đẹp. Cô và những người bạn đồng hành của mình là nạn nhân của một bùa chú khủng khiếp của phù thuỷ ác độc Von Rothbart. Ban ngày họ biến thành thiên nga và chỉ trở lại thành người vào ban đêm khi ở cạnh hồ nước, được tạo thành từ những giọt nước mắt của mẹ Odette. Bùa chú chỉ có thể bị phá vỡ nếu một người chưa từng yêu thề sẽ yêu Odette mãi mãi. Rothbart đột nhiên xuất hiện. Siegfried đe dọa sẽ giết hắn nhưng Odette can ngăn – nếu Rothbart chết trước khi phép thuật bị phá vỡ, nó sẽ không bao giờ có thể bị phá bỏ. Rothbart biến mất. Siegfried bắt đầu giành được sự tin tưởng của Odette khi cả hai yêu nhau. Nhưng khi bình minh ló dạng, tà thuật đã biến Odette và những người bạn đồng hành của cô trở lại thành thiên nga.
Khách đến cung điện để dự dạ hội hóa trang. Sáu công chúa được trình diện cho hoàng tử, trong số đó có người mà hoàng hậu hy vọng Siegfried sẽ chọn làm cô dâu của mình. Nhưng anh vẫn nghĩ về Odette và nói với mẹ rằng mình không thể kết hôn với bất kỳ cô gái nào trong số này. Đúng lúc đó, hai vị khách mới đến: Von Rothbart và con gái ông ta, Odile được hoá phép thành giống hệt Odette. Mặc dù các công chúa cố gắng thu hút hoàng tử bằng những điệu nhảy của họ nhưng Siegfried, nhầm Odile với Odette, chỉ để mắt đến cô và khiêu vũ với Odile. Odette xuất hiện như một linh ảnh và cố gắng cảnh báo Siegfried một cách vô ích rằng anh đang bị lừa. Nhưng Siegfried vẫn không biết gì và tuyên bố với hoàng gia rằng anh có ý định lấy Odile làm vợ. Siegfried nhìn thấy Odette qua cửa sổ và anh nhận ra sai lầm của mình. Đau khổ và nhận ra lỗi lầm của mình, anh thề chỉ yêu Odette, Siegfried vội trở lại hồ.
Odette đau khổ trước sự phản bội của Siegfried. Các bạn đồng hành cố gắng an ủi cô, nhưng cô đã từ bỏ mọi hi vọng. Siegfried trở lại hồ và tìm thấy Odette. Anh đưa ra một lời xin lỗi cảm động. Odette đã tha thứ cho anh và cặp đôi một lần nữa khẳng định tình yêu của họ. Von Rothbart xuất hiện và khăng khăng rằng Siegfried phải thực hiện lời hứa kết hôn với Odile và sau đó Odette sẽ bị biến thành thiên nga mãi mãi. Siegfried quyết định chết cùng Odette và họ nhảy xuống hồ. Điều này phá vỡ lời nguyền của Von Rothbart đối với các thiếu nữ thiên nga, khiến hắn mất đi sức mạnh đối với họ và sụp đổ. Sau khi bùa chú bị phá vỡ, linh hồn của Odette và Siegfried được đoàn tụ ở thế giới bên kia, mãi mãi bên nhau trong tình yêu.
Sau 41 buổi biểu diễn cho đến năm 1883, Hồ thiên nga vẫn không biểu diễn trở lại cho đến khi Tchaikovsky qua đời. Trước đó, Marius Petipa, giám đốc Nhà hát ballet Saint Petersburg đã nhiều lần tiếp xúc với nhà soạn nhạc, mong muốn hồi sinh tác phẩm nhưng chưa thành công. Dưới sự chấp thuận của Modest, Drigo đã sửa lại tổng phổ của Tchaikovsky. Ngày 27/1/1895, toàn bộ Hồ thiên nga, phiên bản sửa đổi đã được công diễn và lần này là một thành công với rất nhiều nhận xét tích cực. Ngày nay, Hồ thiên nga mang trong mình một câu chuyện tình yêu bất hủ, đã trở thành vở ballet nổi tiếng nhất, gắn liền với nhà hát Bolshoi, Moscow như một biểu tượng. Thậm chí thiên nga và ballet gần như trở thành những khái niệm đồng nghĩa với nhau. Và Tchaikovsky, bất chấp thất bại của Hồ thiên nga vẫn tiếp tục kiên định với ý tưởng ballet xứng đáng là một yếu tố nghệ thuật mạnh mẽ và giàu trí tưởng tượng khi tiếp tục sáng tác thêm âm nhạc cho hai vở ballet nữa là Sleeping Beauty (1889) và The Nutcracker (1892), tất cả chúng đều rất thành công và vô cùng nổi tiếng, đưa Tchaikovsky trở thành nhà soạn nhạc xuất sắc nhất trong lĩnh vực này.
Cobeo
