“Mỗi âm giai đều phải được chơi với tình yêu.” – Klaus Thunemann
Có lẽ Klaus Thunemann là nghệ sĩ bassoon quan trọng nhất của thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21. Ông đã đưa bassoon từ hàng ghế sau của dàn nhạc trở thành tâm điểm chú ý, thiết lập những chuẩn mực hoàn toàn mới về âm thanh và kỹ thuật trình tấu, đồng thời biểu diễn nhạc cụ này như một nghệ sĩ độc tấu theo những cách chưa từng có. Các bản thu âm của ông vẫn giữ nguyên nét độc đáo ấn tượng về âm nhạc, kỹ thuật và âm sắc cho đến ngày nay. Cùng với đó, với tư cách là giáo sư tại Hanover, sau này là Berlin và Madrid, đồng thời với vô vàn các lớp master class trên khắp thế giới, Thunemann đã giảng dạy, hướng dẫn và hỗ trợ vô số nghệ sĩ bassoon và mở đường cho họ trở thành thành viên của những dàn nhạc danh giá một cách xuất sắc hơn bất kỳ ai khác. Với những nghệ sĩ bassoon, cái tên Thunemann đã trở thành một ngọn hải đăng, một vì tinh tú dẫn đường.
Klaus Thunemann sinh ngày 19/4/1937 tại Magdeburg, Đức. Cậu bé yêu thích âm nhạc từ nhỏ nhưng đã phải nài nỉ cha mình để có thể thuyết phục ông cho mình theo học piano tại quê nhà, Trường âm nhạc Georg Philipp Telemann. Trong ký ức của cậu bé, ngay từ nhỏ, Klaus cảm thấy rất gắn bó với bassoon mặc dù khi lần đầu tiên tiếp xúc với một dàn nhạc giao hưởng, cậu chỉ nhìn thấy cây kèn chứ không hề nghe được âm thanh của nó. Và chính từ lúc này, trong cậu đã bắt đầu nhen nhóm một khát khao chinh phục nhạc cụ này, không phải để nó thoát khỏi sự lãng quên hay muốn đưa bassoon trở thành tâm điểm của sự chú ý mà chỉ đơn giản là để khán giả nhận ra: “À, đó là bassoon”. Klaus chỉ chuyển sang học bassoon, nhạc cụ của cuộc đời mình khi bước sang tuổi 18. Năm 1957, trước khi bức tường Berlin được xây dựng, chàng trai trẻ chuyển đến phía Tây Berlin và theo học bassoon tại Hochschule für Musik (Học viện Âm nhạc Berlin) với Willy Fugmann. Trong suốt cuộc đời mình, Thunemann luôn ghi nhớ câu nói của Fugmann: “Tôi không muốn nghe quá nhiều từ nhạc cụ của cậu. Tôi muốn nghe điều gì đó đến từ chính cậu”. Cũng trong thời gian học tại Berlin, Thunemann đã có dịp được nghe Dietrich Fischer-Dieskau hát và ngay lập tức anh bị chinh phục: “Mình muốn bassoon của mình phát ra âm thanh như vậy”. Như nhiều nghệ sĩ danh tiếng khác, bằng sự nỗ lực không biết mệt mỏi, cuối cùng, Thunemann cũng khiến được cây kèn bassoon hát lên những giai điệu tuyệt vời. Năm 1962, ở tuổi 25, Thunemann bắt đầu con đường của một nghệ sĩ chuyên nghiệp bằng cách trở thành thành viên trẻ nhất của NDR Elbphilharmonie Orchestra. Chỉ ít lâu sau, anh trở thành bassoon chính của dàn nhạc. Năm 1965, Thunemann giành giải nhất trong Cuộc thi âm nhạc quốc tế ARD, một trong những cuộc thi uy tín nhất trên thế giới, được tổ chức thường niên tại Munich và là nghệ sĩ chơi bassoon duy nhất thực hiện được điều đó. Cuộc thi này chính là bệ phóng cho nhiều nghệ sĩ tên tuổi như Myung-Whun Chung, Jessye Norman, Mitsuko Uchida, Anna Sofie Von Otter hay nghệ sĩ oboe Heinz Holliger, người sau này trở thành bạn diễn thân thiết của Thunemann trong các tác phẩm thính phòng.
Cùng thời điểm với việc trở thành thành viên dàn nhạc, Thunemann cũng bắt đầu quan tâm đến việc chơi hoà tấu thính phòng. Ở địa hạt này, ông nhanh chóng trở thành cái tên nổi bật, ngoài Holliger, những bạn diễn thân thiết khác của ông là Alfred Brendel, Gidon Kremer, Jean Pierre-Rampal, Karl Leister, dàn nhạc thính phòng I Musici và nhiều cái tên nổi bật khác. Trong đó, Thunemann dành sự tán thưởng đặc biệt dành cho András Schiff, người được ông đánh giá rằng là nghệ sĩ biết “thở”: có khả năng hình dung nội tâm về âm thanh từ đó khiến nhạc cụ của mình hát lên được – một tư duy âm nhạc đồng cảm với những giá trị nghệ thuật mà Thunemann luôn theo đuổi. Trong nhiều năm liền, với tư cách nhạc công dàn nhạc, nghệ sĩ độc tấu và thính phòng, Thunemann đã làm việc với tất cả các nhạc trưởng lớn của thời đại mình và thu âm toàn bộ các tiết mục độc tấu và hoà tấu quan trọng nhất dành cho bassoon, chúng trải dài từ Johann Sebastian Bach và Antonio Vivaldi, đến Wolfgang Amadeus Mozart và Ludwig van Beethoven; từ Franz Schubert và Carl Maria von Weber, đến Paul Hindemith và Sofia Gubaidulina. Thunemann là một trong số ít nghệ sĩ nổi bật có thể nắm bắt gần như toàn bộ khía cạnh của nhạc cụ mình, cả về kỹ thuật và diễn giải. Các bản thu âm của Thunemann được phát hành trên nhiều hãng đĩa như Philips, Decca, Deutsche Grammophon, Hänssler Classics, Naxos và BIS.
Rõ ràng, bassoon không phải là một nhạc cụ nổi bật trong dàn nhạc giao hưởng. Nó chắc chắn không thể có vị thế như các nhạc cụ bộ dây như violin hay cello. Ngay cả trong bộ gỗ, bassoon cũng không thể nổi bật như clarinet hay flute, có thể tấu lên những âm thanh trong trẻo, hấp dẫn làm say đắm lòng người. Ngay cả với oboe, nhạc cụ cùng sử dụng dăm kép, bassoon cũng dường như khiêm nhường hơn, không thể đứng ra mở đầu một buổi hoà nhạc bằng cách tấu lên nốt La chuẩn để lên dây cho toàn bộ dàn nhạc. Và thêm một điều chắc chắn nữa, bassoon không hề là một nhạc cụ dễ học và thành thạo. Chính vì vậy, sự xuất hiện của Thunemann là một hiện tượng đặc biệt. Ông dễ dàng tạo lập được danh tiếng cho mình giữa nhiều nghệ sĩ vĩ đại của những nhạc cụ khác. Với tư duy âm nhạc và sự nỗ lực qua nhiều năm tháng, Thunemann có thể khiến cây kèn bassoon của mình ngân vang tiếng hát. Ông mang đến cho nhạc cụ này sự nhanh nhẹn và sống động điêu luyện, đặc biệt là trong những tác phẩm của Vivaldi. Vivaldi đã viết tất cả 39 bản concerto cho bassoon, nhiều hơn bất kỳ nhạc cụ nào khác, ngoại trừ violin. Thunemann đã chơi tất cả và thu âm hầu hết trong số đó, đồng thời nhận được những đánh giá vô cùng tích cực. Nicholas Anderson đã nhận xét trên Gramophone về những bản concerto bassoon này mà Thunemann đã thực hiện cùng I Musici: “Thunemann thổi hồn vào từng ô nhịp trong cách diễn giải của mình, trình diễn những kỹ xảo chói lọi với sự dễ dàng tuyệt đối, đồng thời vẫn chú trọng đến việc trang trí giai điệu. Không một nốt nhạc nào bị chệch hoặc đặt sai chỗ, và trong những chương chậm, vốn mang sức quyến rũ trữ tình mê hoặc, Thunemann bộc lộ mình là một nghệ sĩ sở hữu sự nhạy cảm tuyệt vời”. Còn với những bản concerto tiêu chuẩn dành cho bassoon của Mozart và Weber mà ông thực hiện thu âm cùng Academy Of St Martin In The Fields dưới sự chỉ huy của Neville Marriner là những đĩa nhạc thuộc dạng “phải có” đối với bất kỳ một nhà sưu tập âm nhạc nào. Ở đó hội tụ tất cả những gì tinh tuý nhất mà một nghệ sĩ bass cần phải thể hiện, kỹ thuật chạy nốt, điều khiển hơi thở và sự dịu dàng, ấm áp. Đó là một ngọn núi thực sự, là một đỉnh cao thật khó vượt qua đối với bất kỳ nghệ sĩ bassoon nào. Trong sự nghiệp thu âm của một nghệ sĩ bassoon, có lẽ chỉ Milan Turković mới so sánh được với Thunemann.
Với công việc thường trực là một nhạc công trong dàn nhạc, Thunemann cho biết, bassoon không có nhiều cơ hội độc tấu và khi có, nó thường mang màu sắc trữ tình, buồn man mác, không dài nhưng rất đẹp. Ông yêu thích những trích đoạn trong Alborada del gracioso của Maurice Ravel hay khúc Berceuse trong Firebird (Chim lửa) của Igor Stravinsky và luôn chờ đợi những khoảnh khắc như vậy để bùng nổ. Theo Thunemann, mọi nguyên tắc âm nhạc: sự nghiêm túc, trung thành với bản nhạc, vẻ đẹp âm thanh, đều đúng với mọi nhạc cụ, trong đó có bassoon và người nghệ sĩ phải gắn bó hết mình với nhạc cụ, với âm nhạc. Phải cháy, phải bùng lên vì nhạc cụ và âm nhạc. Năm 1975, Thunemann có sự ghé thăm thú vị tới địa hạt nhạc jazz. Ông cộng tác với nghệ sĩ piano người Đức Michael Naura trong album Vanessa, lần duy nhất Thunemann thử sức trong lĩnh vực mới mở này. Trong bìa sau của album, Naura đã vinh danh bạn diễn: “Chúng tôi hợp tác với Klaus Thunemann, người giữ vị trí nghệ sĩ bassoon chính tại Northern German Radio Symphony Orchestra, giáo sư tại Hannover College of Music, và người có thể trình diễn Schoenberg dưới sự chỉ huy của Pierre Boulez lôi cuốn không kém gì khi chơi Vivaldi cùng I Musici di Roma. Tôi tin rằng chính khoảng cách này, từ đó Thunemann trong nhiều năm đã quan sát jazz với sự quan tâm, đã trở thành nguồn động lực truyền cảm hứng cho chúng tôi khi thực hiện bản thu này”. Năm 1978, Thunemann chia tay NDR Elbphilharmonie Orchestra và giã từ sự nghiệp nhạc công của mình. Ông tiếp tục công việc của một nghệ sĩ độc tấu, thành viên hoà tấu thính phòng và gắn bó chặt chẽ hơn với sự nghiệp giáo dục. Đầu tiên, Thunemann giảng dạy tại Hamburger Konservatorium và sau đó là Hochschule für Musik, Theater und Medien, Hannover. Ông hết lòng cống hiến cho giáo dục cho đến cuối cuộc đời. Thunemann quan niệm: “Giáo dục không phải là một sản phẩm bạn có thể mua như một thanh sô cô la”. Điều cốt yếu nằm ở việc giảng dạy, truyền đạt và ở sự sẵn sàng đón nhận cả hai. Với những nghệ sĩ bassoon trẻ, việc học với Thunemann là đánh dấu cho sự khởi đầu thành công, là vinh dự và tự hào đồng thời mở ra hi vọng tươi sáng cho tương lai sau này. Những học viên của Thunemann, được chính họ gọi là “Thunemanner” đã nhận được lợi ích to lớn từ năng lượng, cảm nhận và kiến thức cũng như từ các mối quan hệ của ông.
Là người đàn ông cao lớn, vạm vỡ, Thunemann tạo ra một vẻ uy nghiêm, phù hợp với nhạc cụ của mình. Trong giảng dạy, Thunemann là một giáo sư nghiêm khắc nhưng gần gũi với học trò. Ông đề cao quan điểm sự đồng cảm giữa người dạy và người học. Giữa họ phải có một sự gắn kết mạnh mẽ và đó là tiền đề để dẫn dắt tới thành công. Một điều quan trọng nữa của Thunemann là ông căm ghét sự nửa vời. Nếu học trò mắc lỗi, ông sẽ phê bình rõ ràng. Đồng thời, Thunemann không hề hà tiện những lời ngợi khen và động viên. Tất cả những điều đó phải được đặt đúng chỗ, đúng thời điểm. Thunemann đến với học trò bằng sự tôn trọng và ông đòi hỏi ở họ những điều tương tự. Ngoài việc luôn yêu cầu những sinh viên của mình tìm cách để nhạc cụ của họ “hát” lên, Thunemann không bao giờ tìm cách tách biệt các khái niệm về kỹ thuật và nhạc cảm. Ông cho biết: “Tôi không bao giờ nói: “Đây là phần kỹ thuật, khi hoàn thiện rồi thì ta chuyển sang phần nhạc cảm”. Ngay từ buổi học đầu tiên với một học trò mới, tôi đã luôn song song kết hợp cả hai… Nhạc của Mozart đầy những âm giai, hợp âm rải và những đoạn tương tự. Nếu không chơi bằng tình cảm, nó chỉ còn là một bài tập thể dục”. Một cách để Thunemann hướng dẫn học trò tạo ra bản sắc riêng là đề nghị họ tự tạo ra dăm kèn cho riêng mình. Với ông, những chiếc dăm được làm sẵn, có thể dễ dàng mua được không thể tạo ra âm thanh lý tưởng. Trong suốt cuộc đời mình, Thunemann đã dành ra rất nhiều thời gian để tạo ra dăm kèn làm sao để ông cảm thấy ưng ý nhất. Ông cho biết : “Dăm kèn giúp ta hiện thực hóa lý tưởng âm thanh. Mọi cây bassoon đều có âm thanh tương tự, nhưng sự khác biệt nằm ở những chi tiết tinh tế và chính điều đó mới quan trọng”. Chế tạo dăm kèn là một phần quan trọng trong lớp học của Thunemann. Qua năm tháng, việc này đã hình thành một quan niệm âm nhạc trong tất cả các “Thunemanner”. Trong nhiều năm giảng dạy, Thunemann tự hào về việc đã đào tạo gần 100 nghệ sĩ bassoon tại các dàn nhạc trên khắp thế giới, hơn cả những gì ông đã đã đạt được trong sự nghiệp âm nhạc. Bởi vì, Thunemann hiểu được rằng tinh thần của mình đã lan toả và sẽ còn tiếp tục được truyền đi cho các thế hệ tiếp theo. Nhiều người trong số học trò của ông đang là nhạc công tại những dàn nhạc danh tiếng như Bavarian Radio Symphony Orchestra hay Royal Concertgebouw Orchestra, nổi bật nhất có lẽ là Stefan Schweigert, nghệ sĩ bassoon chính của Berlin Philharmonic từ năm 1985 cho đến nay. Chắc chắn Thunemann là giảng viên bassoon có ảnh hưởng lớn nhất đương đại.
Từ năm 1996-2005, Thunemann giảng dạy tại Hochschule für Musik Hanns Eisler Berlin cũng như tham gia nhiều hơn trong các khoá đào tạo tại nước ngoài, chủ yếu tại Anh, Áo, Ý, Nhật Bản và Mĩ. Năm 2006, Thunemann được trao tặng Huân chương Công trạng của Liên bang Đức, phần thưởng cao nhất dành cho một cá nhân vì những cống hiến cho quốc gia. Ông giảm dần tần suất biểu diễn của mình. Một trong những lần cuối cùng Thunemann xuất hiện trên sân khấu là vào tháng 10/2008 tại Liên hoan Âm nhạc Thính phòng Quốc tế Jerusalem với bassoon sonata của Camille Saint-Saëns. Cũng trong năm này, ông giảng dạy tại Viện Âm nhạc thính phòng quốc tế Madrid, Trường Âm nhạc Reina Sofía, Madrid và Barenboim-Said Akademie ở Berlin. Năm 2012, Thunemann là người bảo trợ chính cho dự án giúp bassoon được Hội đồng âm nhạc bang toàn nước Đức vinh danh là nhạc cụ của năm. Ngày 29/8/2025, Thunemann qua đời ở tuổi 88. Andrea Tober, giám đốc của Hochschule für Musik Hanns Eisler Berlin đã ca ngợi: “Ký ức về ông sẽ sống mãi trong trái tim chúng ta. Chúng ta sẽ luôn tôn vinh những thành tựu to lớn về nghệ thuật và sư phạm của ông.”. Còn Frank Forst, giáo sư bassoon tại Đại học Âm nhạc Franz Liszt Weimar chia sẻ: “Thunemann là một nhân vật quan trọng trong các lớp master class tại Weimar. Ảnh hưởng của ông đối với nhiều thế hệ nghệ sĩ bassoon là vô cùng đặc biệt, và vô số bản thu âm của ông đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến tôi và nhiều đồng nghiệp của tôi trong quá trình phát triển âm nhạc của họ. Ông đã có ảnh hưởng quyết định đến cá nhân tôi, đầu tiên là với tư cách là học trò của ông và sau đó là với tư cách là trợ lý của ông trong nhiều năm”. Ngày nay và có lẽ còn rất lâu trong tương lai, thật khó có thể xuất hiện một nghệ sĩ bassoon nào sánh kịp tầm vóc và ảnh hưởng của ông. Là một nghệ sĩ bậc thầy và người truyền đạt thông tin, Thunemann đã định hình thế giới âm nhạc bassoon vượt xa kỹ năng chơi nhạc cụ của mình.
Cobeo
