“Schiff là một nghệ sĩ cello thực thụ. Đôi tay của ông dường như là khuôn mẫu để đúc ra nhạc cụ này, như thể ông sinh ra để chơi nó vậy. Ông có sự nhanh nhẹn và sức mạnh giống như Ferrari, dễ dàng tăng tốc từ 0 lên 60, thật thú vị, mặc dù có chút đáng sợ, khi bạn trải nghiệm điều đó ở cự ly gần.” – Natalie Clein
Ai từng được chứng kiến Heinrich Schiff trên sân khấu, sẽ không bao giờ quên được năng lượng bùng nổ và sinh khí mãnh liệt mà ông truyền vào cây đàn cello – thứ khiến cho âm nhạc dưới tay ông sáng bừng lên, trở thành một hiện tượng bùng nổ. Dù là một người đàn ông to lớn, rắn rỏi với cái đầu hơn thông thường, Schiff không hề là một “chiến binh” thô bạo. Trái lại, ông là nghệ sĩ đầy suy tư, vô cùng am hiểu tác phẩm, sở hữu kỹ thuật điêu luyện và tài năng xuất chúng trong nghệ thuật biểu đạt. Với bất cứ bản nhạc nào, Schiff luôn khiến chúng toát ra một sinh lực dồi dào, đôi khi như muốn nổ tung – điều mà khán giả khắp các phòng hoà nhạc trên thế giới đã không tiếc những tràng pháo tay và sự ngưỡng mộ. Âm thanh của Schiff mang một nét bồn chồn nội tại, có một chút thiếu đi sự bình tĩnh, dường như xa lạ với bất kỳ sự an nhiên hay “thư thái” nào. Trong không gian kiến tạo nên âm sắc đó, ông nắm trong tay một khả năng biểu đạt gần như vô hạn – từ cú kéo vĩ đầy mãnh liệt đến sự tan biến trong im lặng, từ cơn sốt lãng mạn đến sự minh triết cấu trúc, từ sự bay bổng thời Baroque đến dòng chảy ấm áp, nồng nàn đầy cuốn hút.
Heinrich Schiff sinh ngày 18/11/1951 tại Gmunden, Áo trong một gia đình có truyền thống âm nhạc. Cả cha, ông Helmut và mẹ, bà Helga đều là nhà soạn nhạc. họ đều có sự nghiệp của riêng mình và đã tạo ra một môi trường sáng tạo, nơi âm nhạc là phần thiết yếu trong cuộc sống hàng ngày của gia đình. Heinrich đã lớn lên trong âm nhạc, chính điều này đã có ảnh hưởng sâu sắc đến sự nghiệp của Heinrich. Ông chia sẻ rằng, việc có cha mẹ là nhà soạn nhạc đã giúp mình hiểu và yêu thích âm nhạc một cách tự nhiên. Điều này đã tạo ra một sự hiểu biết sâu sắc về những giá trị nghệ thuật ngay từ khi còn rất trẻ. Chính từ ảnh hưởng mạnh mẽ của gia đình mà ông luôn theo đuổi đam mê và không ngừng hoàn thiện bản thân. Cello không phải là nhạc cụ đầu tiên của Heinrich, cậu bắt đầu học piano từ năm lên 6 và phải đến năm 10 tuổi, cậu mới tìm được tình yêu đích thực của mình, xác lập con đường mà mình sẽ dấn thân. Cha mẹ cậu hiểu được rằng con trai mình sẽ không phải là Horowitz tiếp theo. Heinrich bắt đầu theo học cello với Roland Rois tại Linz Musikschule. Sau đó, Heinrich tiếp tục học với Tobias Kühne tại Đại học Âm nhạc và Nghệ thuật trình diễn Vienna, và đặc biệt, quan trọng hơn, học với nghệ sĩ cello người Pháp nổi tiếng André Navarra, một trong những người tiên phong vĩ đại của trường phái cello Pháp tại Trường Âm nhạc Detmold. Schiff đã thừa hưởng được những gì tinh tuý nhất của Navarra, có được sự nhất quán và chính xác cho âm thanh của cello ở mọi cung bậc và cường độ. Cậu cũng theo học chỉ huy với Hans Swarowsky, nhà giáo danh tiếng, người từng là thầy của những nhạc trưởng lừng danh như Claudio Abbado hay Zubin Mehta.
Trước khi nổi tiếng trên sân khấu quốc tế, Schiff đã tham gia biểu diễn tại một số sự kiện nhỏ trong cộng đồng âm nhạc Áo và Đức. Chính từ những cơ hội này, chàng trai trẻ bắt đầu có được sự chú ý của nhiều nghệ sĩ lớn và các nhà tổ chức biểu diễn. Cái tên Heinrich Schiff chính thức được giới âm nhạc biết đến qua những lần ra mắt tại Vienna và London vào năm 1971, nhanh chóng đạt được danh tiếng ở tầm quốc tế. Tháng 10/1971, khi chưa đầy 20 tuổi, Schiff được mời biểu diễn Concerto cello của Witold Lutosławski tại Liên hoan Âm nhạc Đương đại Quốc tế, Graz, Áo. Và hai năm sau, chính Lutosławski đã mời anh chơi tác phẩm này để thay thế cho Mstislav Rostropovich tại Liên hoan Âm nhạc Mùa thu Warsaw lần thứ 17. Đây là tác phẩm được nhà soạn nhạc dành tặng Rostropovich nhưng vào thời điểm này, Rostropovich đang gặp rắc rối lớn với nhà cầm quyền Liên Xô, họ cấm ông xuất cảnh. Và Schiff đã chứng minh Lutoslawski đã vô cùng chính xác khi để mình là nghệ sĩ biểu diễn. Bản thân Lutosławski thừa nhận rằng ông thích cách chơi của Schiff hơn “cách diễn giải của Rostropovich, vì nó khách quan hơn”. Đây là một cột mốc quan trọng trong lịch sử âm nhạc cổ điển đương đại, không chỉ vì sự ra mắt lần đầu tác phẩm tại quê hương của Lutosławski mà còn vì sự hợp tác giữa nhà soạn nhạc và nghệ sĩ biểu diễn trong việc thể hiện bản concerto. Và kể từ thời điểm này, Schiff đã trở thành một trong những nghệ sĩ cello được săn đón nhất thế giới. Bản concerto cello này đã gắn bó trong suốt sự nghiệp về sau của Schiff. Năm 1978, đĩa nhạc tác phẩm này được anh thực hiện cùng Bavarian Radio Symphony Orchestra dưới sự chỉ huy của chính nhà soạn nhạc được tạp chí Gramophone đánh giá là “nhạy cảm và tràn đầy sức sống”.
Schiff đã biểu diễn tại khắp mọi nơi trên thế giới, với nhiều dàn nhạc hàng đầu như Berlin Philharmonic, Vienna Philharmonic hay Boston Symphony Orchestra, cộng tác cùng nhiều nhạc trưởng lừng danh như Bernard Haitink, Kurt Masur và Claudio Abbado. Ông đặc biệt nổi tiếng với khả năng kết hợp giữa kỹ thuật cello hiện đại và chiều sâu biểu cảm mang tính triết lý. Trong một thế giới nơi nghệ thuật biểu diễn ngày càng bị hình thức và thị hiếu chi phối, Schiff là đại diện cho tinh thần nghệ thuật đích thực: nghiêm túc, nhân văn, cá tính nhưng vẫn đầy khiêm nhường. Có lịch trình biểu diễn bận rộn nhưng Schiff vẫn luôn dành thời gian mỗi ngày để luyện gam và các bài tập kỹ thuật, điều mà ông từng chia sẻ với tạp chí The Strad vào năm 2004: “Tôi không thấy thú vị, nhưng vẫn thực hiện. Càng ý thức được cách tiếp cận thể chất, những vấn đề nghệ thuật càng trở nên dễ dàng hơn”. Ông cho rằng kỹ thuật là nền tảng để biểu đạt cảm xúc sâu sắc hơn và từng nói: “Bạn phải khỏe hơn mức cần thiết và kỹ năng phải vượt yêu cầu”. Danh mục biểu diễn của Schiff rất rộng. Ông cho biết: “Các nghệ sĩ cello thường than phiền rằng “chúng tôi không có nhiều tác phẩm” thay vì thực sự tìm hiểu xem còn có gì ngoài kia. Ngay cả trong kho tàng âm nhạc cổ điển, từ thời Baroque trở đi, có nhiều hơn những gì chúng ta vẫn tưởng”. Schiff không hề “vuốt ve” âm nhạc mà khắc hoạ trực tiếp từ cây đàn – bằng sự thanh thoát chỉ có ở những bậc thầy lớn. Schiff luôn tìm đến các ấn phẩm urtext (một thuật ngữ chỉ phiên bản được tái hiện trung thành nhất với ý định gốc của nhà soạn nhạc, thường được dựa trên bản thảo viết tay của họ, có tham chiếu đến các thư từ, ghi chú và các tài liệu liên quan khác thay vì bản in sau này cùa các nhà xuất bản do có thể bị sửa chữa theo ý muốn chủ quan của người biên tập). Schiff giải thích: “Âm nhạc của thời kỳ Cổ điển bị đối xử rất tệ. Hãy lấy các concerto violin Mozart làm ví dụ. Nếu bạn nghe bất kỳ nghệ sĩ violin nào trong mười nghệ sĩ hàng đầu chơi chúng, bạn sẽ thấy âm thanh tuyệt đẹp, kỹ thuật tinh tế, nhưng phong cách thì hoàn toàn sai – nó gần như là một ngôn ngữ khác”. Ông cũng nổi tiếng về việc kết hợp lịch sử biểu diễn với kỹ thuật hiện đại. Ngay từ thời sinh viên, Schiff đã từng chơi cello baroque (thường dùng dây đàn bằng ruột động vật và độ căng dây thấp hơn khiến âm thanh trở nên ngọt ngào và vang vọng hơn. Ngoài ra thường được lên dây thấp hơn một cung so với thông thường, là Si giáng thay vì Đô). Schiff cũng rất quan tâm đến âm nhạc đương đại, nhiều nhà soạn nhạc như Hans Werner Henze, Friedrich Gulda, Richard Rodney Bennett hay Wolfgang Rihm đã sáng tác những tác phẩm dành riêng cho ông.
Với mái tóc xù và bộ râu rậm, Schiff thường tập trung cao độ khi biểu diễn bất chấp mồ hôi chảy ròng ròng trên mặt. Ông luôn biết chính xác mình đang làm gì, mình muốn gì và có thể làm được gì. Và đó là cách mà Schiff đặt ra những tiêu chuẩn cao nhất cho bản thân và những người xung quanh. Ông từng nhiều lần bỏ dở giữa chừng buổi biểu diễn khi những yêu cầu của ông không được thoả mãn. Khi vì không gian quá ồn ào, khi thì hệ thống sưởi ấm không hoạt động. Có lần khi đang trình tấu các tổ khúc cho cello độc tấu của Johann Sebastian Bach tại Liên hoan Salzburg ở Kleines Festspielhaus, Schiff đã dừng chơi khi bị làm phiền từ những tràng ho không dứt của một vị khán giả. Ông yêu cầu người này ra khỏi khán phòng nếu không sẽ kết thúc ngay buổi hoà nhạc. Schiff không né tránh rủi ro. Làm hài lòng khán giả không phải mối quan tâm của ông. Chỉ âm nhạc mới là điều mà Schiff phụng sự. Ông cũng thường xuyên biểu diễn hoà nhạc thính phòng với những người bạn thân thiết như Gidon Kremer, Martha Argerich, Tabea Zimmermann hay Heinz Holliger. Họ quý mến ông vì sự hòa quyện đắm chìm tuyệt đối trong âm nhạc và tính nhạy cảm tuyệt vời với môi trường xung quanh.
Từ đầu những năm 1980, Schiff bắt đầu sự nghiệp nhạc trưởng với nhiều buổi biểu diễn cùng một số dàn nhạc sinh viên tại Đức và Áo. Sau đó, ông mở rộng hoạt động của mình tại Anh khi kết hợp cùng Scottish Chamber Orchestra và London Sinfonia. Với việc trở thành giám đốc nghệ thuật của Northern Sinfonia từ năm 1990, danh tiếng của nhạc trưởng Schiff đã nhanh chóng trở nên nổi tiếng không kém cạnh so với nghệ sĩ cello Schiff. Ông nhanh chóng trở thành khách mời được yêu thích của nhiều dàn nhạc lớn như Los Angeles Philharmonic, Philharmonia Orchestra và Orchestra of the Age of Enlightenment. Nhà phê bình âm nhạc Daniel Cariaga đã viết trên Los Angeles Times trong lần ra mắt đầu tiên tại Mĩ của Schiff trên cương vị nhạc trưởng khi ông chỉ huy Los Angeles Philharmonic: “Schiff cử động và trông giống như một nhà lãnh đạo bẩm sinh, sự tự tin và uy quyền của ông ở một đẳng cấp rất cao và ông sở hữu một tính cách không thể ngăn cản khi đứng trước dàn nhạc”. Từ năm 2004, Schiff trở thành nhạc trưởng chính của Vienna Chamber Orchestra.
Song song với sự nghiệp biểu diễn và chỉ huy, Schiff còn là một người thầy tận tụy, truyền cảm hứng mạnh mẽ cho nhiều thế hệ nghệ sĩ trẻ. Ông từng giảng dạy tại Đại học Âm nhạc và Nghệ thuật Biểu diễn Vienna và Hochschule für Musik und Theater, Basel. Các học trò nổi bật của ông bao gồm Gautier Capuçon, Richard Harwood, Natalie Clein… những người không chỉ tiếp nối mà còn phát triển tinh thần âm nhạc và kỷ luật nghệ thuật mà Schiff truyền lại. Schiff là vị sứ giả truyền cảm hứng. Nhiều học trò từng nhắc đến ông như một hình mẫu toàn vẹn, người luôn yêu cầu cao đối với sinh viên của mình nhưng cũng sẵn sàng hết lòng hỗ trợ họ. Cách cư xử của Schiff có thể thô lỗ và một số người thấy ông khó gần, nhưng ánh mắt lấp lánh, khiếu hài hước và một chút tinh quái khiến ông trở nên rất có cá tính. Trong các buổi dạy, ông nhấn mạnh tầm quan trọng của kỹ thuật cơ bản: gam và các bài tập luyện ngón. Schiff luôn chia sẻ rằng: “Càng nắm chắc kỹ thuật, nghệ thuật càng có đất để phát triển”. Với Schiff, sự chính xác không bao giờ đối lập với cảm xúc, mà là điều kiện để cảm xúc thăng hoa.
Năm 2008, Schiff gặp một tai nạn nghiêm trọng. Ông bị đột quỵ và gần như hoàn toàn liệt nửa người bên trái. Ngay khi đến bệnh viện, theo bản năng, Schiff cố gắng vận động các ngón tay chạy nốt theo Prelude trong tổ khúc đầu tiên dành cho cello của Bach, liên tục di chuyển theo tưởng tượng. Schiff duy trì thói quen này liên tục khoảng 20 tiếng một ngày và thật thần kì: toàn bộ cơ thể ông – được tiếp thêm năng lượng từ âm nhạc của Bach – đã trở lại với cuộc sống. Đồng nghiệp thân thiết của Schiff, Steven Isserlis chia sẻ: “Ngày nay, bạn sẽ không bao giờ đoán được rằng anh ấy có thể bị liệt nửa người, thậm chí có thể không nói được, hoặc tệ hơn. Đó là phép màu của Bach và Heinrich”. Isserlis cũng thuật lại rằng trong một lần than thở về áp lực khi biểu diễn các tổ khúc của Bach, Schiff đã nhẹ nhàng đáp: “Bach đã cứu mạng tôi”. Đó không chỉ là một tuyên ngôn nghệ thuật – mà còn là sự thật theo đúng nghĩa đen. Đã từ rất lâu, Schiff thường bị đau ở tay và vai phải, nhiều khả năng do làm việc quá sức trong một khoảng thời gian dài nhưng ông cố gắng phớt lờ nó. Nhà nghiên cứu âm nhạc người Đức Wolfram Goertz từng nhận xét: “Chỉ trong một buổi tối, ông có thể cưa hạ cả một khu rừng”. Ngày 25/4/2010, trong buổi hoà nhạc thính phòng tại Mozart Hall, Vienna Konzerthaus, Schiff đã không thể hoàn thành chương trình vì những cơn đau ở tay và vai phải. Đó là lần xuất hiện cuối cùng của ông trong cương vị nghệ sĩ cello. Vào ngày 20/4/2012, Schiff tuyên bố chính thức giải nghệ, chỉ còn tập trung vào chỉ huy dàn nhạc. Tháng 12/2015, ông thực hiện buổi hoà nhạc cuối cùng của mình cùng Isserlis trong các tác phẩm Kol Nidrei (Max Bruch) và Rococo Variations (Peter Ilyich Tchaikovsky) với Belgrade Philharmonic tại Belgrade. Đó không chỉ là một lời tạm biệt, mà là dấu chấm lặng lẽ nhưng đầy khí chất cho một cuộc đời cống hiến trọn vẹn cho âm nhạc. Schiff qua đời vào ngày 23/12/2016 ở tuổi 65 tại Vienna với nguyên nhân không được công bố.
Sự ra đi của ông đã để lại một khoảng trống to lớn trong thế giới âm nhạc. Isserlis than thở về “tin tức khủng khiếp, tệ hại” về cái chết của Schiff, đồng thời chia sẻ rằng đó là “một người có bản chất tốt bụng và nhân đạo thực sự; và là một nghệ sĩ chân thành, nghiêm túc và tuyệt vời”. Clein bày tỏ lòng kính trọng đối với người thầy của mình: “Ông ấy đã cân bằng hoàn hảo giữa cá tính và sự trung thành với một tác phẩm, duy trì sự toàn vẹn sâu sắc và nghiêm túc của trường phái cũ. Có một luồng điện cao thế trong tiếng rung của ông, một sự mãnh liệt đến nghẹt thở khiến bạn không thể ngừng lắng nghe; nhưng đồng thời, lối chơi của ông còn mang một sự nhạy cảm và bao dung khiến âm thanh của ông ấy có thể nhận ra ngay lập tức. Cách diễn giải của ông vô cùng đáng trân trọng và được yêu thích”. Schiff là mẫu nghệ sĩ không khoan nhượng – một tính cách đôi khi khiến ông gây tranh cãi, nhưng cũng chính vì thế mà giúp Schiff được yêu mến. Với tinh thần kiên cường, trí tuệ nghệ thuật và một trái tim không bao giờ ngừng rung cảm với cái đẹp, Heinrich Schiff mãi mãi là hiện thân của một nghệ sĩ tài năng – người đã sống, biểu diễn và tái sinh nhờ âm nhạc.
Cobeo tổng hợp
