“Liệu có thể sống mà không có âm nhạc? Nó dường như không nằm trong số những nhu cầu thiết yếu của con người. Nhưng không có nó là vứt đi hạnh phúc. Tôi đặt niềm tin vào sức mạnh siêu việt của âm nhạc. Một ngày, đắm chìm trong âm nhạc, tôi bị khuấy động đến tận sâu thẳm con người mình. Nó giống như một tia chớp hay một tiếng sét. Nghệ thuật phải ảnh hưởng đến mọi người theo cách này, vì nếu không, nó không phải là nghệ thuật. Đưa nghệ thuật và âm nhạc vào tâm trí của mọi người – khán giả và người biểu diễn – đó là mối quan tâm chính của tôi, mục đích cuối cùng của tôi.” – Evgeny Mravinsky

Evgeny Mravinsky nằm trong số những nghệ sĩ vĩ đại nhất của thế kỷ 20. Không một nhạc trưởng nào của Liên Xô lại nhận được sự công nhận vô điều kiện như vậy trên trường quốc tế. Sự gắn bó kéo dài 50 năm của ông với Leningrad Philharmonic (nay là Saint Petersburg Philharmonic) đã mang đến cho dàn nhạc chất lượng nghệ thuật luôn ở mức cao nhất, có thể cạnh tranh với bất cứ đối thủ lừng lẫy nào, cho dù đó là Berlin Philharmonic hay Vienna Philharmonic. Đặc biệt với những nhà soạn nhạc Nga như Peter Ilyich Tchaikovsky hay Dmitri Shostakovich, sự trình diễn của Mravinsky luôn được coi là mẫu mực, là tượng đài bất hủ. Với Mravinsky, mỗi một lần đứng trên sân khấu là một lần sáng tạo: “Tổng phổ đối với tôi là một tài liệu của con người. Âm thanh của bản nhạc là một giai đoạn mới trong sự tồn tại của tác phẩm”. Dưới một góc độ nào đó, Mravinsky có một sự tương đồng đáng kinh ngạc với Wilhelm Furtwängler. Họ đều là những con người đại diện cho thời đại của mình, họ trung thành với Tổ quốc và đều sở hữu trí tuệ sáng tạo vô song, bổn phận của họ là phục vụ nghệ thuật, thể hiện trong những âm thanh đẹp tột bậc, mang trong mình khát vọng vĩnh cửu về sự hoàn hảo.

Evgeny Mravinsky sinh ngày 4/6/1903 tại Saint Petersburg trong một gia đình có nguồn gốc quý tộc. Cô của Evgeny, Evgenia Mravina là giọng soprano chủ lực của Mariinsky Theatre, người từng hát Tatiana trong Eugene Onegin (Tchaikovsky) dưới sự hướng dẫn của chính nhà soạn nhạc. Còn Alexandra Kollontai, nữ bộ trưởng, nữ đại sứ đầu tiên của Liên Xô là một người cô khác, em cùng cha khác mẹ với bố của Evgeny, luật sư Alexander. Mẹ của cậu, bà Elizaveta có một giọng hát rất hay. Là con trai duy nhất trong gia đình và ra đời khá muộn, khi bố mẹ đều đã lớn tuổi nên họ rất chú trọng đến việc nuôi nấng Evgeny. Lên 6 tuổi, cậu được cho học piano và thường xuyên đến Mariinsky Theatre để xem biểu diễn opera và ballet. Như Mravinsky sau này nhớ lại, buổi biểu diễn Người đẹp ngủ (Tchaikovsky) mà ông được thưởng thức vào năm 1910 là một cú sốc thực sự. Tuy nhiên, âm nhạc lại không phải giấc mơ theo đuổi của cậu bé. Trong những năm tháng trung học, Evgeny rất quan tâm đến khoa học tự nhiên, cậu học rất khá và ước muốn được trở thành một nhà khoa học. Tuy nhiên, ông Alexander qua đời vào năm 1918 và gánh nặng tài chính đã khiến bà Elizaveta phải vào làm việc trong bộ phận trang phục tại Mariinsky Theatre.

Sau khi tốt nghiệp phổ thông, anh theo học khoa Khoa học tự nhiên tại đại học Petrograd. Để hỗ trợ mẹ trong việc trang trải cuộc sống, Mravinsky đã làm thêm công việc của một người đệm đàn piano trong đoàn múa ballet của Mariinsky Theatre, nơi anh có nhiều cơ hội nghiên cứu tất cả những kỹ thuật phức tạp nhất của nghệ thuật ballet cũng như tiếp xúc với Feodor Chaliapin và những nhạc trưởng như Albert Coates và Emil Cooper. Sau đó anh chuyển sang làm việc tại Học viện Ballet Nga và thậm chí còn được bổ nhiệm làm trưởng khoa âm nhạc của trường. Quyết định gắn bó với âm nhạc, năm 1923 anh đã thi vào nhạc viện Petrograd nhưng không đỗ. Phải đến một năm sau, Mravinsky mới trở thành sinh viên nhạc viện, nhưng là khoa sáng tác. Thầy giáo dạy của anh là Vladimir Shcherbachov. Một số tác phẩm của Mravinsky đã từng được biểu diễn tại nhạc viện. Sau ba năm, đến năm 1927, anh quyết định chuyển sang học chỉ huy dàn nhạc. Thầy giáo của Mravinsky lúc này là nhạc trưởng danh tiếng Nikolai Malko. Sau khi Malko rời Liên Xô vào năm 1929, Aleksandr Gauk đã thay thế ông dạy Mravinsky. Mravinsky tốt nghiệp nhạc viện vào năm 1931 và ngay mùa hè năm đó, anh đã được nhận làm trợ lý nhạc trưởng tại Mariinsky Theatre.

Mặc dù đã thực hiện nhiều chương trình hoà nhạc với tư cách nhạc trưởng khi vẫn đang là sinh viên, cùng dàn nhạc của nhạc viện và một số dàn nhạc nghiệp dư khác, nhưng buổi biểu diễn chuyên nghiệp đầu tiên của Mravinsky chỉ đến vào ngày 20/9/1932 khi anh thay thế cho nhạc trưởng chính bị ốm trong Người đẹp ngủ với sự tham gia của Galina Ulanova, vở ballet mà anh đã say mê khi còn là một cậu bé 7 tuổi. Mravinsky đã thể hiện một cách vô cùng xuất sắc và vở ballet trở thành một sự kiện âm nhạc trong đời sống văn hoá Leningrad. Khán giả kéo đến nhà hát không chỉ để chiêm ngưỡng tài năng bậc thầy của Ulanova mà còn để thưởng thức màn trình diễn tuyệt vời của người nhạc trưởng trẻ tuổi. Kể từ đó, Mravinsky bắt đầu được biết đến và nhà hát cũng giao cho anh nhiều trọng trách hơn. Anh được giao đảm nhiệm nhiều vở ballet như Hồ thiên ngaKẹp hạt dẻ (Tchaikovsky), Giselle (Adolphe Adam). Mazepa (Tchaikovsky) là vở opera duy nhất được Mravinsky chỉ huy trong thời gian này. Ngoài ra, anh còn được mời cộng tác cùng Leningrad Philharmonic, chỉ huy gần 40 buổi hoà nhạc từ năm 1932-1937.

Mravinsky trở nên nổi tiếng trên toàn Liên Xô khi vào ngày 21/11/1937, cùng Leningrad Philharmonic ông chỉ huy ra mắt bản Giao hưởng số 5 của Shostakovich, mở đầu cho một sự gắn bó chặt chẽ giữa nhạc trưởng – nhà soạn nhạc trong suốt nhiều năm sau đó. Sau khi bị tờ báo Pravda (Sự thật), cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Liên Xô phê phán vào năm 1936 với những lời chỉ trích nặng nề như: “đánh lừa thị hiếu truỵ lạc của giai cấp tư sản bằng thứ âm nhạc bồn chồn, la hét, loạn thần kinh”, thành công hay thất bại của bản Giao hưởng số 5 có một ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với sự nghiệp và cuộc đời của Shostakovich. Bằng tài năng và sự thấu hiểu của mình, đêm hoà nhạc đã vô cùng thành công, lấy lại danh tiếng cho Shostakovich đồng thời là một bước ngoặt quan trọng trong sự nghiệp của Mravinsky. Ba mươi năm sau, ông nhớ lại sự đột phá này: “Tôi vẫn tự hỏi làm sao mình dám làm một việc phức tạp như vậy mà không chút do dự. Nếu nó xảy ra bây giờ, tôi chắc chắn sẽ vắt óc suy tư, đưa ra rất nhiều phỏng đoán và tôi không chắc mình sẽ tiếp nhận nó… Toàn bộ danh tiếng của tôi đã bị đe doạ và quan trọng hơn, đó là một sáng tác mới chưa từng được biểu diễn trước công chúng… Lời bào chữa duy nhất của tôi là tuổi trẻ, và tôi không ý thức được những vấn đề đang chờ đợi mình trên đường và trách nhiệm mà tôi đang gánh vác”. Bản thân Shostakovich cũng rất ngưỡng mộ Mravinsky, nhà soạn nhạc nhớ lại: “Tôi đã biết Mravinsky một cách gần gũi nhất trong quá trình làm việc chung về bản Giao hưởng số 5 của tôi. Tôi phải thú nhận rằng lúc đầu tôi có phần sợ hãi trước phương pháp của Mravinsky. Đối với tôi, dường như anh ấy đã đào sâu quá nhiều vào những chuyện vặt vãnh, quá chú ý đến những điều cụ thể và dường như điều này sẽ làm hỏng kế hoạch chung, ý tưởng chung. Về mọi sắc thái, về mọi suy nghĩ, Mravinsky thẩm vấn tôi thực sự, đòi hỏi từ tôi câu trả lời cho tất cả những nghi ngờ nảy sinh trong anh ấy. Nhưng đến ngày thứ năm làm việc cùng nhau, tôi nhận ra rằng phương pháp này chắc chắn chính xác. Tôi bắt đầu coi trọng công việc của mình hơn, theo dõi Mravinsky làm việc nghiêm túc như thế nào. Tôi nhận ra rằng một nhạc trưởng không nên hát như một con chim sơn ca. Tài năng trước hết phải được kết hợp với quá trình làm việc lâu dài và chăm chỉ”. Mravinsky sau đó còn được Shostakovich giao phó cho các bản giao hưởng số 6, 8, 9, 10 và 12, trong đó bản số 8 được dành tặng cho chính Mravinsky. Gặp gỡ với Shostakovich được Mravinsky coi là hành động có ý nghĩa nhất trong đời sống âm nhạc của mình.

Năm 1938, Mravinsky tham dự cuộc thi Các nhạc trưởng trên toàn Liên bang Xô viết lần đầu tiên và giành giải nhất. Thành công trong cuộc thi đã mở ra một tương lai tươi sáng với ông. Ngay sau đó, ông được bổ nhiệm làm nhạc trưởng chính của Leningrad Philharmonic, dàn nhạc sẽ gắn bó với Mravinsky cho đến cuối cuộc đời và cùng nhau, họ đã mở ra một trong những sự kết hợp hoản hảo nhất trong âm nhạc cổ điển. Sự gắn bó lâu dài và thành công giữa Mravinsky và Leningrad Philharmonic là rất hiếm có. Nhìn rộng ra trên phạm vi toàn thế giới, chỉ có một vài ví dụ tương tự như Willem Mengelberg với Concertgebouw Orchestra, Ernest Ansermet cùng Suisse Romande Orchestra hay Eugene Ormandy cùng Philadelphia Orchestra. Ở Mravinsky, công việc chỉ huy thuộc một phạm trù đạo đức cao cả. Vợ của ông, nghệ sĩ flute của Leningrad Philharmonic, Alexandra Vavilina cho biết: “Ông ấy luôn thể hiện mức độ cao nhất của trách nhiệm nghệ thuật và coi chỉ huy là một thiên chức. Bất cứ khi nào ông ấy nghiên cứu một bản nhạc, ông ấy đều tìm cách đắm mình vào bầu khí quyển của tác phẩm và thâm nhập vào thế giới tinh thần của nhà soạn nhạc, vì ông ấy cảm thấy rằng nhiệm vụ cấp thiết của mình là làm cho thế giới đó sống động trở lại”. Với quyền lực được chính quyền Xô viết giao phó, Mravinsky là ông chủ thực sự của Leningrad Philharmonic. Ông luôn khắt khe với dàn nhạc của mình. Mức độ chính xác cao nhất của dàn nhạc đã đạt được thông qua các cấp độ diễn tập với mật độ dày đặc: các buổi dàn dựng chuyên sâu từng phần được thực hiện trước, theo sau là buổi tổng duyệt với đầy đủ dàn nhạc trước khi xuất hiện trước khán giả. Nếu Mravinsky cảm thấy rằng một buổi biểu diễn có thể không đạt được tiêu chuẩn cá nhân của mình, ông sẽ không ngần ngại hủy bỏ nó. Trong kỷ nguyên này, Leningrad Philharmonic còn mang một tên gọi khác là Mravinsky Orchestra.

Công việc của Mravinsky tại Leningrad bị gián đoạn vì cuộc Thế chiến thứ hai. Ông cùng dàn nhạc sơ tán về Novosibirsk. Trong giai đoạn này, âm nhạc Nga chiếm một vị trí nổi bật. Ngoài Tchaikovsky, Mravinsky đã biểu diễn các tác phẩm của Mikhail Glinka, Alexander Borodin, Alexander Glazunov và một số tên tuổi khác. Cùng nhau trong 3 năm, họ đã thực hiện 538 buổi hoà nhạc với khoảng hơn 400.000 người tham dự. Vượt lên khó khăn, họ biểu diễn hơn 200 buổi hoà nhạc để phát trên đài phát thanh, gửi tới tiền phương sự hỗ trợ tinh thần lớn lao. Hoạt động sáng tạo của Mravinsky đã lên đến đỉnh cao khi quay trở về Leningrad vào tháng 9/1944. Theo nhà âm nhạc học Valerian Bogdanov-Berezovsky: “Mravinsky đã phát triển phong cách biểu diễn cá nhân của riêng mình, được đặc trưng với sự kết hợp chặt chẽ giữa các nguyên tắc cảm xúc và trí tuệ, ôn hòa và logic cân bằng của kế hoạch biểu diễn chung, được Mravinsky phát triển chủ yếu trong việc thực hiện các tác phẩm của Liên Xô, mà ông ấy đã cống hiến và dành ra rất nhiều tâm huyết”. Sergei Prokofiev đã tin tưởng Mravinsky, giao cho vị nhạc trưởng công diễn ra mắt bản Giao hưởng số 6 của mình vào ngày 11/10/1947.

Những năm sau chiến tranh, sự nghiệp quốc tế của Mravinsky được ghi nhận. Tháng 2/1946, dàn nhạc có chuyến lưu diễn nước ngoài lần đầu tiên, đây cũng là lần đầu tiên trong lịch sử một dàn nhạc Nga ra nước ngoài biểu diễn. Điểm đến là Phần Lan. Sau đó, cùng Leningrad Philharmonic, ông đã là khách mời tại liên hoan mùa xuân Prague. Tháng 6/1956, lần đầu Mravinsky và Leningrad Philharmonic có chuyến lưu diễn tại các nước Tây Âu, họ thực hiện các chương trình hoà nhạc tại Tây Đức, Áo và Thuỵ Sĩ. Tháng 9/1960, họ biểu diễn tại Royal Festival Hall, London và Lễ hội Edinburgh. Kể từ đó, dàn nhạc thường định kỳ lưu diễn nước ngoài 2 năm một lần, trong đó nhiều nhất là ở Áo (8 lần) và Nhật Bản (6 lần, lần đầu vào tháng 5/1973). Không còn nghi ngờ gì nữa, dưới sự chỉ huy của Mravinsky, Leningrad Philharmonic đã ở một đẳng cấp cao nhất. Đó là kết quả từ sự lao động không mệt mỏi của Mravinsky, khát khao của ông là tìm kiếm những gì mới mẻ, sâu sắc và chính xác nhất về các tác phẩm âm nhạc. Gennady Rozhdestvensky nhận định: “Mravinsky cũng đòi hỏi không kém về bản thân và dàn nhạc. Trong các chuyến lưu diễn chung, khi tôi phải nghe các tác phẩm giống nhau nhiều lần trong một khoảng thời gian tương đối ngắn, tôi luôn ngạc nhiên bởi Evgeny có khả năng không làm mất đi cảm giác tươi mới của chúng khi lặp đi lặp lại nhiều lần. Mỗi buổi biểu diễn là một buổi ra mắt, mọi thứ đều phải được tập dượt trước mỗi buổi biểu diễn. Và điều đó đôi khi thật khó khăn làm sao”! Ngoài những nhà soạn nhạc Nga, Mravinsky còn tập trung vào Ludwig van Beethoven, Johannes Brahms và Anton Bruckner. Ông cũng rất tích cực trong việc quảng bá nhạc cổ điển tới công chúng. Cùng với đạo diễn Andrei Torstensen, Mravinsky thực hiện nhiều chương trình biểu diễn trên đài truyền hình, sử dụng nhiều máy quay để người xem có thể nhìn thấy chính xác những nhạc cụ nào đang chơi. Mravinsky cũng tham gia giảng dạy tại Nhạc viện Leningrad từ năm 1961.

Mravinsky tỏ ra không thích thu âm. Ông và Leningrad Philharmonic chỉ thực hiện các bản ghi âm trong phòng thu từ năm 1938-1961. Sau đó, Mravinsky ngừng thực hiện điều này và chỉ cho phép thu trực tiếp trong các chương trình hoà nhạc. Một trong những bản thu âm quan trọng cuối cùng của Mravinsky là 3 giao hưởng cuối cùng của Tchaikovsky, được thực hiện cùng Deutsche Grammophon. Thực sự là tuyệt tác! Là nhạc trưởng có phong thái chỉ huy điềm đạm, Mravinsky không bao giờ dễ dãi với nhạc công và hơn hết, với chính bản thân mình. Ông thường ít nói, đề cao tính kỷ luật, luôn đến các buổi tập sớm hơn 30 phút để chuẩn bị mọi thứ thật kỹ lưỡng và khi ông bước ra sân khấu thì âm nhạc sẽ bùng nổ. Ở ông hoàn toàn không có sự khoa trương. Mariss Jansons, người có một khoảng thời gian dài làm trợ lý cho Mravinsky nhận xét về người thầy của mình: “Mravinsky không phải người dễ dãi. Tuyệt vời, chắc chắn rồi, nhưng vô cùng khó tính. Ông ấy khiến mọi người sợ hãi. Ông không nói nhiều, luôn luôn nhìn vào họ, yêu cầu mọi người, yêu cầu bản thân. Và rất trầm ngâm, ông ngồi đó với bạn, thỉnh thoảng tới hàng giờ, chỉ suy nghĩ, không nói một lời. Tôi học được rất nhiều từ ông. Tôi luôn nghiêm túc và đòi hỏi theo cách như vậy”. Nhiều người đánh giá Mravinsky là lạnh lùng và sống khép kín nhưng không phải như vậy, đó là bản chất của nhân cách được thừa hưởng một nền giáo dục quý tộc từ thời thơ ấu. Ông là một người khiêm tốn đặc biệt, không thích nói về bản thân, không thích chụp ảnh. Trong nhà Mravinsky hầu như không có bất cứ thứ gì có giá trị, ngoài chiếc đàn piano và máy hát. Mravinsky cũng được biết đến với sự uyên bác của mình. Ông có thể nói được một số ngoại ngữ, nghiên cứu triết học và hiểu biết sâu sắc về văn học.

Heinrich Neuhaus từng nhận xét về Mravinsky: “Một đặc điểm khác biệt của Mravinsky là sự hài hoà của các tính chất khác nhau, rất có giá trị đối với một nhạc trưởng vĩ đại. Những đặc điểm này là một tính cách mạnh mẽ, một ý chí được tổ chức rõ ràng, tình yêu chân thành đối với công việc của mình, kiến thức tuyệt vời về tổng phổ, kỹ thuật siêu việt của một nhạc trưởng, hương vị phong phú và văn hóa sâu sắc”. Ngoài Leningrad Philharmonic, ông hiếm khi là nhạc trưởng của một dàn nhạc nào khác. Czech Philharmonic là dàn nhạc nước ngoài duy nhất ông từng chỉ huy. Sự gắn bó giữa Mravinsky và Leningrad Philharmonic là một sự gắn bó hiển nhiên trong đời sống âm nhạc Leningrad và Liên Xô trong nửa thế kỷ. Năm 1984, họ cùng nhau thực hiện chuyến lưu diễn cuối cùng của Mravinsky, tới Tây Đức. Ngày 6/3/1987, Mravinsky thực hiện chương trình hoà nhạc cuối cùng của mình cùng Leningrad Philharmonic với bản Giao hưởng số 8 “Bỏ dở” của Franz Schubert và Giao hưởng số 4 của Brahms. Ông qua đời sau một trận ốm kéo dài vào ngày 19/1/1988 tại Leningrad ở tuổi 84.

Semyon Bychkov đã nhận xét về người mà ông vô cùng ngưỡng mộ: “Cuộc đời Evgeny Mravinsky là của một vị anh hùng, sống không thỏa hiệp khi phục vụ âm nhạc. Ông hầu như chưa bao giờ chỉ huy bất kỳ dàn nhạc nào khác ngoài dàn nhạc của mình, Leningrad Philharmonic, mà ông đã nhào nặn thành một nhạc cụ biểu đạt đặc biệt. Dù bị phản đối ra sao, ông vẫn kiên trì áp đặt tầm nhìn của mình về âm nhạc và chất lượng biểu diễn. Các bản thu âm tiết lộ chiều sâu trong cách diễn giải của ông, nhưng chúng chỉ là mặt tiền đằng sau ẩn chứa hàng chục năm tập luyện không bao giờ suy giảm về số lượng cũng như không ngừng cuốn hút ở cường độ, sự sống động của trí tưởng tượng, sự khiêm tốn và những yêu cầu không mệt mỏi đặt ra đối với các nhạc công của ông, trong khi vẫn duy trì vẻ lịch sự quý phái. Mặt khác, ông đã nghiên cứu về tự nhiên, tôn giáo, triết học, mọi thứ sẽ nuôi dưỡng tâm hồn ông và chuyển thành một biểu hiện âm nhạc không ngừng phát triển. Ông đã chỉ cho chúng tôi con đường không chỉ trong việc giải thích âm nhạc, mà còn ở thái độ của ông với nó. Phong cách sống của ông với sứ mệnh trong cuộc đời khiến ông trở thành anh hùng và một nhà tiên tri”. Nếu như không tồn tại cuộc Chiến tranh lạnh, danh tiếng của Mravinsky hiển nhiên sẽ càng trở nên nổi tiếng ở thế giới phương Tây, sánh ngang cũng với tên tuổi lừng lẫy nhất, bởi vì ông thực sự là một huyền thoại!”

Ngọc Tú tổng hợp