CHƯƠNG XXVIII – NHỮNG CẢM XÚC THÂN THƯƠNG
Suốt mùa hè năm 1902, tôi rời Paris trở về nhà mình ở Égreville.
Trong số những tập sách dày mỏng tôi mang theo có Rome bại trận [Rome vaincue] của Alexandre Parodi. Vở bi kịch tuyệt diệu này đã đạt được thành công không thể nào quên vào năm 1876 khi lần đầu ra mắt trên sân khấu Nhà hát Comédie-Française.
Sarah Bernhardt và Mounet-Sully, cả hai đều còn trẻ vào thời điểm đó, vào vai chính trong hai màn diễn cảm động nhất của tác phẩm: Sarah Bernhardt vào vai người bà mù Posthumia, còn Mounet-Sully trong vai nô lệ người Gaul, Vestapor.
Sarah, người với tất cả vẻ đẹp rạng rỡ đang độ nở rộ của mình đã yêu cầu được vào vai người bà, đúng là nghệ sĩ thực thụ không nghĩ đến bản thân mình; khi cần cô biết cách gạt mình sang một bên, hy sinh sự quyến rũ duyên dáng và sức hấp dẫn rực rỡ của cô cho những đòi hỏi cao hơn của nghệ thuật!
Các con yêu thân yêu ơi, lời nhận xét này có thể được áp dụng một cách chính xác ba mươi lăm năm sau tại Nhà hát Opéra.
Tôi vẫn nhớ những ô cửa sổ cao, những ô thoáng lớn để ánh sáng ban ngày chiếu vào căn phòng lớn của tôi tại Égreville.
Sau bữa tối, tôi đọc tập Rome bại trận vô cùng hấp dẫn cho đến khi tia nắng cuối cùng trong ngày tắt hẳn. Tôi không thể rời mắt khỏi tập sách đã làm mình say mê và chỉ ngừng đọc vào lúc, như Corneille vĩ đại của chúng ta nói,
… ánh sáng lờ mờ từ các vì sao chiếu xuống cùng màn đêm…
Tôi có cần nói thêm rằng sau đó, tôi đã không thể cưỡng lại việc bắt tay vào làm việc ngay lập tức, và rằng trong những ngày tiếp theo, tôi đã viết toàn bộ cảnh Posthumia ở màn thứ tư hay không? Chắc hẳn bạn sẽ nói với tôi rằng tôi đã làm việc rất hú họa khi chưa phân bố các cảnh theo yêu cầu của một tác phẩm trữ tình. Thế nhưng tôi đã quyết định về tên tác phẩm: Roma.
Tuy nhiên, sự phấn khích tột độ mà tác phẩm này mang lại không ngăn cản tôi nghĩ rằng, khi không còn Alexandre Parodi, người qua đời năm 1901, thì cần phải có sự cho phép từ những người thừa kế của anh. Vậy nên tôi đã viết thư song vẫn chưa được hồi âm.
Tôi nghĩ sự bất trắc này là do địa chỉ không chính xác. Quả nhiên sau này người vợ góa của nhà bi kịch lừng lẫy cho tôi biết rằng lá thư thỉnh cầu của tôi chưa bao giờ đến đích.
Parodi! Anh thực sự là vir probus dicendi peritus [tiếng Latin: người trực ngôn mà khôn khéo] trong số những tác giả cổ điển! Tôi có biết bao kỷ niệm về những chuyến dạo bộ dọc Đại lộ Batignolles, nơi tôi nghĩ vẫn còn ngôi nhà cũ của anh! Hùng hồn biết bao cách anh kể lại cuộc đời các trinh nữ đền Vestal mà anh đã đọc trong Ovide, sử gia vĩ đại về họ!
Tôi say sưa nghe lời diễn giải đầy màu sắc và rất nồng nhiệt của anh về những chuyện trong quá khứ. Ôi chao! Tuyệt vời biết bao cơn bộc phát của anh trước tất cả, thứ chẳng phải là cơn dâng trào cảm xúc, lòng kiêu hãnh cao quý có chủ ý, trang nghiêm và giản dị về hình thức, tôi nói rằng tuyệt vời biết bao những cơn bộc phát này, và ta cảm thấy tâm hồn anh vẫn rung động biết bao ở thế giới bên kia! Dường như có một ngọn lửa thiêu đốt anh, in hằn lên má anh những dằn vặt nội tâm.
Tôi đã ngưỡng mộ và yêu quý anh biết bao! Với tôi dường như sự cộng tác giữa chúng tôi vẫn chưa kết thúc, và một ngày nào đó chúng tôi sẽ có thể tiếp tục cùng nhau tại nơi chốn huyền bí mà người ta sẽ đến mà không bao giờ từ đó quay về!
Thất vọng sâu sắc vì sự im lặng sau khi gửi thư, tôi đã định từ bỏ dự án viết Roma thì trong đời tôi xuất hiện một thi sĩ bậc thầy, Catulle Mendès. Anh đã mời tôi viết vở opéra năm màn Ariane; tôi đã kể chuyện này rồi.
Năm năm sau, vào năm 1907, anh bạn Henri Cain của tôi đến hỏi xem tôi có định cùng anh tiếp tục sự hợp tác trung thành giữa chúng tôi không. Trong khi trò chuyện, anh nhận thấy tôi đang nghĩ đến chuyện khác, rằng một ý tưởng khác đang ám ảnh tôi. Đúng vậy. Tôi thú thật với anh việc mình đang mạo hiểm với Roma.
Henri Cain ngay lập tức chia sẻ cùng tôi mong muốn tìm được libretto trong mơ cho tác phẩm này: bốn mươi tám giờ sau, anh mang đến cho tôi văn bản cho phép từ những người thừa kế. Họ đã ký một hơp đồng cho phép tôi viết và dàn dựng tác phẩm trong thời hạn năm năm.
Hôm nay tôi rất vui khi được cảm ơn bà Parodi, một phụ nữ hoàn hảo hiếm có cùng các con trai của bà mà một trong số đó giữ vị trí nổi bật ở Bộ Giáo dục công.
Các con thân yêu ơi, như cha đã kể là vào tháng 2 năm 1910, cha ở Monte Carlo để diễn tập và công diễn lần đầu vở Don Quichotte. Khi ấy cha sống trong căn hộ cha yêu thích biết bao tại Khách sạn Thân vương xứ Wales. Cha luôn vui sướng khi trở lại đó. Làm sao có thể khác được?
Căn phòng nơi tôi làm việc trông thẳng ra một trong những đại lộ của thành phố, và từ cửa sổ, tôi có thể ngắm nhìn quang cảnh vô song.
Ở phía trước là những cây cam, cây chanh, cây ô liu; ở phía chân trời là những mỏm đá lớn nhô ra biển sóng xanh, và trên núi đá là dinh thự vừa cổ kính vừa hiện đại của Thân vương Monaco.
Ở nơi chốn yên tĩnh và thanh bình này – điều đặc biệt đối với một khách sạn dù có rất nhiều gia đình ngoại quốc đến lưu trú, tôi vẫn bị thôi thúc làm việc. Trong những giờ rảnh rỗi, giữa các buổi diễn tập, tôi bận viết một khúc ouverture cho Roma; tôi đã mang theo mình tám trăm trang bản thảo phối dàn nhạc viết tay hoàn chỉnh.
Tháng thứ hai trong chuyến lưu trú Monte Carlo tôi ở trong Cung điện Monaco. Tôi đã hoàn thành tác phẩm giữa bối cảnh mê hoặc này, trong vẻ huy hoàng đầy chất thơ cao quý này.
Hai năm sau, trong các buổi điễn tập Roma, khi tham dự buổi nghe thử khúc ouverture này do các nghệ sĩ dàn nhạc chơi dưới sự chỉ huy của nhạc trưởng Léon Jehin bằng một nghệ thuật phi thường, tôi đã suy ngẫm về sự trùng hợp đã khiến những trang nhạc này được viết ở chốn rất gần với nhà hát nơi chúng được trình diễn.
Trở về Paris vào tháng 4, sau các liên hoan xa hoa khánh thành tòa nhà Bảo tàng Hải dương học mà tôi đã kể, tôi được Raoul Gunsbourg đến thăm. Nhân danh thân vương điện hạ, ông đến hỏi xem tôi có tác phẩm nào để ông cho biểu diễn vào năm 1912 không. Roma đã hoàn thành từ lâu, tài liệu đã sẵn sàng, và do vậy tôi có thể hứa với ông và đợi thêm hai năm nữa. Tôi đề xuất vở này với ông.
Như đã kể, tôi có thói quen là không bao giờ nói về một tác phẩm cho đến khi nó được viết xong hoàn toàn, khi tổng phổ, luôn là thứ quan trọng, đã được hiệu đính và in ấn. Đây là một công việc đáng kể mà tôi phải cảm ơn các nhà xuất bản thân yêu của mình, Henri Heugel và Paul-Émile Chevalier, cũng như những người hiệu đính tỉ mỉ của tôi mà đứng đầu trong số này là Ed. Laurens, một nhạc sĩ bậc thầy. Nếu tôi nhấn mạnh vào điểm này, thì đó là vì cho đến nay, không gì có thể ngăn cản được sự lặp lại dai dẳng của mẫu câu này: “Ngài Massenet đang vội vã hoàn thành tổng phổ của mình để sẵn sàng cho buổi công diễn lần đầu…!” Hãy ghi nhớ và… hãy tiếp tục.
Mãi đến tháng 12 năm 1911, các buổi diễn tập Roma dành cho các nghệ sĩ mới bắt đầu, ở phố Rivoli, tại nhà Raoul Gunsbourg.
Thật tuyệt vời biết bao khi thấy các nghệ sĩ lớn của chúng ta say sưa nghe lời giảng giải của Gunsbourg, người làm sinh động các vai diễn bằng cách truyền cho chúng cuộc sống của chính mình khi dàn dựng chúng!
Than ôi! Về phần tôi thì một tai nạn đã buộc tôi phải nằm liệt giường ngay từ khi bắt đầu các buổi tập hấp dẫn này. Thế nhưng mỗi tối, từ năm đến bảy giờ, tôi đều dõi theo tiến trình diễn tập Roma từ trên giường, nhờ chiếc máy điện thoại của mình.
Tôi bị giày vò bởi ý nghĩ có lẽ không thể đến Monte Carlo, cho đến khi cuối cùng người bạn tuyệt vời của tôi, bác sĩ Richardière lỗi lạc, cho phép tôi khởi hành! Vậy nên vào ngày 29 tháng 1, vợ chồng tôi lên đường đến xứ sở mơ ước này.
Tại ga Lyon, bữa tối thật tuyệt vời!… Dấu hiệu tốt. Mọi thứ có vẻ tốt!
Đêm, lúc nào cũng mệt mỏi trong toa tàu… chịu đựng được nhờ nghĩ đến niềm vui của những buổi tập luyện sắp tới. Mọi thứ có vẻ còn tốt hơn!
Đến căn phòng yêu dấu của tôi trong khách sạn “Thân vương xứ Wales”… Một niềm say sưa. Mọi thứ có vẻ còn tốt hơn nữa!
Thật là một báo cáo sức khỏe vô song, phải không nhỉ?
Cuối cùng, buổi đọc Roma, bằng tiếng Ý cùng dàn nhạc, các nghệ sĩ và dàn hợp xướng, là đối tượng của những biểu cảm đẹp đẽ và khoan dung đến mức tôi phải trả giá cho những cảm xúc ấm áp này bằng một… trận cảm lạnh.
Ôi sự tương phản! Ôi sự trớ trêu! Nhưng sao ta lại ngạc nhiên? Chẳng phải mọi sự tương phản đều có cùng bản chất hay sao?
May mắn thay, trận cảm lạnh mà tôi phải chịu không kéo dài. Hai ngày sau tôi đã bình phục; tôi khỏe hơn bao giờ hết. Tôi tận dụng cơ hội này để đi dạo qua một công viên bỏ hoang, Công viên Saint-Roman, cùng vợ tôi, người luôn háo hức và tò mò về những địa điểm đẹp như tranh. Chúng tôi đang ở đó giữa cái cô quạnh của thiên nhiên trù phú và tươi tốt, trong những rừng ô liu để lộ qua những chiếc lá nhỏ màu xanh xám thật dịu dàng và mềm mại, mặt biển xanh bất biến thì tôi phát hiện ra… Gì nào? Cha để cho các con đếm đến mười, một trăm, như bà Sévigné đã làm! Các con thân yêu ơi, cha phát hiện ra ở đó có… một chú mèo.
Phải! Đó là một chú mèo, một chú mèo thực sự và rất thân thiện. Hiểu rằng tôi luôn thân thiện với đồng loại của chú, chú ban vinh dự cho tôi bằng cách bầu bạn với tôi, những tiếng meo meo dai dẳng và trìu mến của chú cứ bám riết lấy tôi. Tôi thổ lộ hết tâm can với người bạn đồng hành này. Quả thật vào ngày hôm đó, trong những giờ phút cô quạnh đó, buổi tổng duyệt Roma chẳng phải đang đến đoạn cao trào hay sao? Phải, tôi tự nhủ, đúng lúc này Lentulus vừa xuất hiện! À! Giờ là Junia! Đây là Fausta trong vòng tay Fabius! Lúc này Posthumia đang lê lết dưới chân các nguyên lão nghị viên tàn ác!… Bởi chúng ta, tất cả chúng ta, đều có một giác quan kỳ lạ giống như trực giác về khoảnh khắc chính xác khi cảnh này hay cảnh kia diễn ra, một kiểu tiên toán lịch trình chắc chắn được áp dụng vào hành động sân khấu. Đó là ngày 14 tháng 2. Ánh nắng của cái ngày tuyệt đẹp này chỉ có thể soi sáng niềm vui cho tất cả các nghệ sĩ tuyệt vời của tôi!
Các con thân yêu ơi, cha không thể kể cho các con về buổi công diễn lần đầu tuyệt vời của Roma mà không cảm thấy ngượng nghịu theo lẽ tự nhiên. Vậy nên cha tự cho phép mình để người khác tái hiện những ấn tượng mà bất cứ ai cũng có thể đọc được trên báo vào ngày hôm sau:
“Màn trình diễn – một trong những màn hoàn hảo nhất mà chúng ta từng có cơ hội thưởng thức – hoàn toàn xứng đáng với kiệt tác mới này của Massenet.
“Một điều đáng chú ý và phải lưu ý trước tiên, là tất cả các vai diễn trong Roma, xét theo quan điểm sân khấu, đều là những vai diễn hay. Vai nào cũng mang đến cho nghệ sĩ biểu diễn cơ hội tạo ấn tượng về giọng hát và diễn xuất, điều khiến họ giành được niềm ngưỡng mộ và những tràng pháo tay của khán giả.
“Nói như vậy để khen ngợi tác phẩm, chúng ta hãy chúc mừng các nghệ sĩ biểu diễn tuyệt vời này, theo thứ tự dàn diễn viên được liệt kê trong chương trình:
“Cô Kousnezoff, người có tuổi trẻ, vẻ đẹp tươi tắn và giọng nữ cao kịch tính tuyệt vời là một bữa tiệc cho đôi mắt và đôi tai, đã và trong một thời gian dàn vẫn là Fausta xinh đẹp và quyến rũ nhất mà người ta có thể mong ước.
“Vai người bà mù Posthumia đặc biệt ấn tượng là một trong những cơ hội sáng tạo phi thường nhất trong sự nghiệp rực rỡ của diễn viên bi kịch trữ tình vĩ đại Lucy Arbell. Khi khoác lên mình, với cảm quan thẩm mỹ hoàn hảo, tấm áo choàng tuyệt đẹp bằng lụa xám chì, với khuôn mặt bị hóa trang già đi nhưng vẫn mang vẻ đẹp thuần khiết của những đường nét cổ điển, cô Lucy Arbell đã làm khán giả vô cùng xúc động và say mê bằng màn trình diễn ấn tượng cũng như bằng giọng nữ trầm vừa sâu lắng vừa mượt mà.
“Chỉ trong một cảnh duy nhất của mình ở màn hai, bà Guiraudon đã tìm ra cách đạt được thành công cá nhân lớn lao, và chưa bao giờ các nhà phê bình Paris hối tiếc như tối qua khi nữ ca sĩ trẻ và tài năng này sớm từ bỏ sự nghiệp nghệ thuật của mình và từ đó chỉ đồng ý xuất hiện một cách đặc biệt, và… ở Monte Carlo.
“Bà Éliane Peltier (nữ tư tế) và cô Doussot (Galla) đã hoàn thiện màn trình diễn xuất sắc của một dàn vai nữ hạng nhất.
“Hơn nữa, các vai nam cũng không kém phần nổi bật và được ca ngợi.
“Ông Muratore, một giọng nam cao opéra grand có phong thái tuyệt vời và giọng hát hào sảng, vào vai Lentulus với sức sống và vẻ đẹp nam tính đã chinh phục mọi trái tim và sẽ mang lại cho ông một chiến thắng vang dội và đáng nhớ tại Paris cũng như tại Monte Carlo này.
“Ông J.-F. Delmas, với lối phát âm rõ ràng và phong cách ngâm ngợi đậm tính sân khấu, là một Fabius vô song và được hoan nghênh không kém gì các đồng nghiệp Muratore và Noté của ông tại Nhà hát Opéra. Quả thật, ông cũng đã thể hiện tuyệt vời vai nô lệ Vestapor với những lời nguyền rủa dữ dội được thể hiện hoàn hảo bằng chất giọng baryton vọng vang sống động.
“Cuối cùng, Clauzure, với chiếc mặt nạ La Mã hoàn hảo đã có một vai diễn sáng tạo – vai đầu tiên trong sự nghiệp của anh – đưa chàng trai trẻ từng đoạt giải nhất Nhạc viện lên ngang hàng các nghệ sĩ kỳ cựu lừng lẫy của Nhà hát Opéra Paris, những người đã sát cánh cùng anh trong cuộc chiến chính nghĩa vì nghệ thuật tối qua.
“Các dàn hợp xướng, cả nam và nữ, được ông thầy Louis Vialet tận tụy của họ kiên nhẫn dạy bảo, và các nghệ sĩ trong dàn nhạc của chúng ta, những người một lần nữa khẳng định trình độ điêu luyện và hòa quyện của họ, đã chơi không chê vào đầu được dưới sự chỉ huy đỉnh cao của bậc thầy Léon Jehin, người mà tất cả các nhà soạn nhạc có tác phẩm do ông chỉ huy đều không tiếc lời cảm ơn và chúc mừng, người có tài năng cùng lòng dũng cảm không biết mệt mỏi luôn được tất cả những người yêu nhạc ở Monte-Carlo ca ngợi.
“Ông Visconti, theo cách riêng của mình cũng là một trong những nhân tố chủ chốt, hay đúng hơn là nhân tố nghệ thuật tạo nên danh tiếng cho Nhà hát Monte-Carlo, đã vẽ năm cảnh trí cho Roma, hay nói đúng hơn là năm bức tranh kiệt tác đã được ngưỡng mộ và hoan nghênh trong một thời gian dài. Cảnh Diễn đàn và cảnh Rừng thiêng của ông nằm trong số những bức tranh sân khấu đẹp nhất từng được trông thấy ở đây.
“Về phần ông Raoul Gunsbourg, một đạo diễn mà từ nay trở đi ca ngợi cũng bằng thừa, chỉ cần nói rằng Roma là một trong những vở mà ông dàn dựng với niềm vui lớn nhất và niềm say mê chân thành nhất. Điều này không có nghĩa là ông đã hết mực tận tụy và dành hết tâm hồn mình với tư cách đạo diễn và nghệ sĩ hay sao?…
“Với sự kết hợp của bấy nhiêu yếu tố thành công khiến nâng tầm giá trị Roma, chiến thắng là điều chắc chắn. Đêm qua là một trong những buổi diễn hoàn thiện nhất mà chúng ta phải chép vào biên niên sử nơi đây trong mười lăm năm qua. Và chúng ta vui mừng thừa nhận điều này, để vinh danh bậc thầy Massenet và Nhà hát Opéra Monte Carlo.”
…
Năm nay, những ngày trôi qua trong cung điện càng ngọt ngào hơn trong lòng tôi vì thân vương đã thể hiện với tôi thứ tình cảm còn trìu mến hơn nếu có thể.
Tôi vinh dự được có mặt trong căn phòng khách liền kề chiếc lô của thân vương (và ai cũng biết tôi không bao giờ dự các buổi công diễn lần đầu tác phẩm của mình), tôi nhớ là thân vương diện hạ, khi kết thúc màn cuối cùng, và trước đàm khán giả đang chăm chú, đã nói với tôi: “Ta đã trao tặng ông tất cả những gi ta có thể; ấy thế mà ta vẫn chưa ôm hôn ông!” Và, vừa nói điện hạ vừa ôm hôn tôi hết sức nồng nhiệt.
…
Giờ đây tôi đang ở Paris, ngay trước các buổi tập và buổi công diễn lần đầu Roma tại Nhà hát Opéra.
Tôi hy vọng… mình có những nghệ sĩ đáng ngưỡng mộ như vậy! Họ đã đem về cho tôi chiến thắng trong trận đầu. Họ không thể chiến thắng trong trận thứ hai hay sao?
Jules Massenet (trích Hồi ức của tôi)
na9 dịch
