Bình luận của Gerald Abraham trên tờ Saturday Review
Hồi ký của Hector Berlioz là cuốn tự truyện âm nhạc thuộc hàng kinh điển. Nếu không phải là ai cũng đọc rồi thì tất cả những ai quen thuộc với tài liệu âm nhạc hẳn đã biết vài câu chuyện trong đó: Berlioz gắng từ Ý trở về Paris trong bộ đồ phụ nữ cải trang để giết cô vợ chưa cưới bội tín, bà mẹ cô ta và kẻ tình địch; Berlioz cao giọng đặt giá cho “các ý tưởng” trong buổi biểu diễn vở Ali Baba của Cherubini; nhạc trưởng Habeneck lấy một nhúm thuốc lá hít vào thời điểm then chốt trong bản Requiem của Berlioz nhằm phá hỏng buổi diễn; trò lừa bịp trong đó nhà soạn nhạc vờ rằng khúc hợp xướng của những người chăn cừu trong L’Enfance du Christ là tác phẩm của Pierre Ducré, một chỉ huy hợp xướng thế kỉ mười tám không có thực; bản giao hưởng chưa bao giờ được viết ra chỉ vì chi phí biểu diễn nó sẽ gây phá sản.
Bất cứ ai chưa từng đọc toàn bộ cuốn sách – dù có là người yêu nhạc hay không – đều đã bỏ lỡ một kiệt tác mà về phạm vi và cách tiếp cận có thể sánh với cuốn tự truyện Aus meinem Leben: Dichtung und Wahrheit (Từ cuộc đời tôi: thi ca và sự thật) của Goethe và về mặt thưởng thức có thể sánh với văn phong Dickens. Sự thật được làm sâu sắc thêm theo cách giàu tưởng tượng; mọi thứ đều rộng lớn hơn đời thực và các nhân vật trở thành biếm họa, mặc dù cái mỉa mai chua xót thay thế cho cái hóm hỉnh hài hước của Dickens. Và nếu Dickens được tôn vinh một cách xác đáng nhờ năng lực lấy nước mắt của độc giả thì không một người nhạy cảm nào có thể không xúc động sâu sắc khi đọc những trang Berlioz kể chuyện trở lại nhà người cha đã khuất và chuyện tới thăm mối tình thời thơ ấu khi đã về già.
Bình luận của Henri Pleasants trên tờ Stereo Review
Có rất nhiều cách để đọc cuốn Hồi ký này! Cách đầu tiên và hiển nhiên nhất đơn giản là thưởng thức nó như một cuốn tự truyện mang tính tường thuật, thưởng thức tài nghệ của Berlioz trong vai trò một người có khiếu kể chuyện, lối miêu tả sống động và giàu trí tưởng tượng của ông về những con người và nơi chốn, những đối thoại đầy sáng tạo của ông, và bi kịch lan tràn của một thiên tài sinh nhầm thời và nhầm chỗ, một người có mục tiêu cao cả, đạt được nhiều nhưng rốt cuộc phải chịu thua trước hoàn cảnh – bao gồm cả bản chất và hành vi của chính mình – những thứ nằm ngoài tầm kiểm soát hay ảnh hưởng của mình.
Hoặc ta có thể đọc cuốn sách để biết những gì nó kể với ta về đời sống âm nhạc ở Pháp, Ý, Đức, Áo-Hungary, Nga và Anh vào giữa thế kỷ 19, những tục lệ, những tổ chức, những cá nhân và trên hết là vị thế của nhà soạn nhạc, nghệ sĩ điêu luyện, nhà giáo dục và nhà phê bình trong một xã hội hậu phong kiến và tư sản đang lên mà bảo trợ tư nhân đang trên đà suy giảm còn trợ cấp công dành cho nghệ thuật vẫn chưa được thu xếp tử tế.
Bình luận của David Cairns
Không có gì lạ khi Hồi ký là tiếng kêu phản kháng thống thiết. Điều khác thường là sự phản kháng này chẳng thảm thiết hơn nữa mà phần lớn lại chẳng mang hơi hướng than thân trách phận và niềm đam mê vẫn có thể được tôi luyện bằng nỗi trớ trêu. Khi bắt đầu biên soạn cuốn sách, tại Luân Đôn vào năm 1848, ông vẫn không có một vị trí ổn định ở Paris và dường như sắp đánh mất ngay cả những gì mình đang có. Sáu năm sau, khi bản thảo đầu tiên hoàn thành, cũng không có gì thay đổi. Cuộc đấu tranh – thứ mà ông gọi là “Cuộc chiến ba mươi năm chống lại những lề thói, những viện sĩ và kẻ điếc” – đã tập trung sức lực và thu hẹp thiện cảm của ông. Con người theo thuyết Saint-Simon trước đây, người đã mơ về một xã hội được đổi mới nhờ nghệ thuật vì lợi ích của người dân, đã trở nên căm ghét chế độ cộng hòa khi đồng nhất nó một cách không công bằng với các lực lượng phàm tục đã ngăn không cho tài năng của ông được thể hiện đầy đủ; ông ưa thích chế độ chuyên quyền hơn chế độ quân chủ lập hiến: chế độ này thực sự trả cho tác phẩm của bạn nhiều như mức chế độ kia buộc bạn phải chi cho tác phẩm. Nhưng đâu phải tính vị kỉ nghệ sĩ này khiến ông trở nên hung hãn. Chính số phận của vở Những người thành Troie mới làm tinh thần ông suy sụp. Sau một buổi biểu diễn riêng vài trích đoạn với phần đệm piano, ông viết cho công nương Withgenstein: “Tôi không thể giấu bà rằng suy nghĩ về sự tẩy chay áp đặt lên tác phẩm […] đã dằn vặt tôi cả ngày lẫn đêm. Trước đây tôi chưa từng được nghe bất cứ tiết mục nào trong vở opera này, và những câu nhạc tuyệt vời được chất giọng tuyệt đẹp của bà Charton truyền sinh khí đã làm tôi say mê. Giờ đây tôi hình dung ra ấn tượng nó gây ra trong nhà hát; và, trái với ý muốn của tôi, sự chống đối thô bỉ của những kẻ ngu ngốc ở Nhà hát Opéra làm lòng tôi tan nát.” Đối với Berlioz, việc từ chối tác phẩm mà ông biết là đỉnh cao nhất của đời mình là một thất bại hoàn toàn mà ông chỉ có thể chịu đựng với một kiểu thái độ chua chát. Như Gounod nhận xét, nó “đã kết liễu ông; ta có thể nói về ông rằng như người cùng tên Hector, ông đã chết dưới những bức tường thành Troie”. Ông là một ông già ở tuổi sáu mươi.
Bình luận của Peter Bloom trên dicteco.huma-num.fr
Liệu Hồi ký của Hector Berlioz có kể ‘sự thật’ không? Câu hỏi luôn được đặt ra này quả là ngây thơ. Cuốn sách chứa đầy những khẳng định hoàn toàn chính xác, những tuyên bố hơi thiếu chính xác, những trích dẫn theo trí nhớ có phần khó phân biệt và những đoạn hội thoại hoàn toàn bịa đặt từ đầu chí cuối. Nó vừa đầy những quan sát bộc lộ một con người có trí thông minh sâu sắc vừa đầy những quan điểm bộc lộ một nghệ sĩ lúc thì cởi mở lúc thì thành kiến một cách tinh quái, luôn sẵn sàng nổi đóa hay bỡn cợt. Thật vậy, chính sự kết hợp giữa trí tuệ vượt trội và tài dí dỏm sẵn có nơi ông đã tạo nên sức sống không ngừng cho cuốn sách được đọc và dịch thường xuyên nhất của ông, Hồi ký của Hector Berlioz.
NA9 tổng hợp
