Khởi thảo tại London năm 1848, Hồi ký của Berlioz có thể đã được xuất bản sau Grand Traité d’instrumentation et d’orchestration modernes (Đại chuyên luận về tính năng nhạc cụ và phối dàn nhạc hiện đại) mà ấn bản đầu tiên được thực hiện vào cuối năm 1843 và sau Voyage Musical en Allemagne et en Italie (Hành trình âm nhạc ở Đức và ở Ý) ra mắt tháng 7 năm 1844 như cuốn sách có thể đã được coi là hồi ký “tạm thời”. Quyết định mở rộng phần tường thuật về cuộc đời mình – những phần mà ông đã cam kết in, bao gồm phần kể về những năm cuối sự nghiệp và chỉ cho xuất bản sách sau khi qua đời – đã khiến Hồi ký trở thành bản di chúc (mang tính văn chương) xuất hiện sau Les Soirées de l’orchestre (Những buổi tối cùng dàn nhạc, 1852), Les Grotesques de la musique (Những trò lố âm nhạc, 1859) và À travers chants (Qua những bài ca,1862). Không giống như các cuốn sách đó, bản tóm tắt những câu chuyện và giai thoại, những tuyên ngôn và yêu chuộng mà hầu hết đã được xuất bản trước đó trên các tờ báo và tạp chí, tập sách cuối cùng của Berlioz đúng hơn là một bức tranh ghép các chương đời người nghệ sĩ với những tiếp tuyến và đoạn chen thú vị, những đối thoại tưởng tượng, những chuyện kể nhiều kỳ về các hành trình tại Pháp và nước ngoài, những phác họa tiểu sử, những trích dẫn và diễn giải phong phú bộc lộ một trí nhớ phi thường, một phong cách văn chương bóng bẩy, một khiếu hài hước thú vị và một phông văn hóa đơn giản là phi thường.
Hồi ký nhằm mục đích kép. Thứ nhất, Berlioz mong muốn đính chính những miêu tả [của người khác] về cuộc đời ông mà ông thấy “đầy những điều sai lạc và thiếu chính xác”. Ông đang đặc biệt nghĩ đến mục “Berlioz” trong ấn bản đầu tiên của Biographie Universalelle des musiciens (Toàn tập tiểu sử nhạc sĩ) do François-Joseph Fétis thực hiện, nhưng ông cũng đang nghĩ đến nhiều bài báo miêu tả ông là một nhạc sĩ ngông cuồng và kém học thức, người có “các chương trình” đòi hỏi nhiều âm nhạc hơn là âm nhạc có khả năng mang lại. Thứ hai, Berlioz mong muốn trình bày chính xác những khó khăn hiện diện trên con đường của các nhà soạn nhạc trong thời đại mình và đóng vai trò như một người cố vấn, để tặng cho các thành viên của thế hệ mới “vài lời khuyên hữu ích” khi họ đối mặt với những thách thức trong quá trình gây dựng sự nghiệp âm nhạc.
Nhận thức rõ về những hiểm họa của thế giới nghệ thuật, nơi ý đồ của các nhà soạn nhạc dễ dàng bị các nhạc trưởng và nghệ sĩ biểu diễn điêu luyện xâm phạm, nhưng cũng sợ thế giới sách vở nơi những liên quan đến gia đình có thể khiến một văn bản bị sửa chữa trước khi xuất bản lúc tác giả đã qua đời, Berlioz đã kiên quyết tự in Hồi ký bằng tiền túi. Vào tháng 7 năm 1865, xưởng in của Augustin Vallée đã gia công 1200 bản Mémoires d’Hector Berlioz, Membre de l’Institut de France, correspondant de l’Académie des Beaux-Arts de Berlin, de celle de SainteCécile de Rome, Officier de la Légion d’honneur, Chevalier de plusieurs ordres étrangers, etc… etc… [Hồi ký của Hector Berlioz, Thành viên Học viện Pháp quốc, thông tín viên của Viện hàn lâm Mỹ thuật Berlin, của Thánh Cecilia thành Roma, Huân chương Bắc Đẩu Bội Tinh và nhiều huân chương ngoại quốc…vv…] với con dấu “Paris, Chez tous les libraryires, 1865.” [Paris, Tại mọi thư viện, 1865]. Trang tiêu đề bên trong ngắn gọn hơn: Mémoires d’Hector Berlioz de 1803 à 1865 et ses voyages en Italie, en Allemagne, en Russie et en Angleterre écrits par lui-même [Hồi ký của Hector Berlioz từ 1803 đến 1865 cùng các chuyến đi của ông tới Ý, Đức, Nga và Anh do chính ông viết]. Bìa sách thể hiện niềm tự hào của Berlioz về tư cách thành viên Học viện Pháp quốc; nửa tiêu đề ngắn hơn, với cách diễn đạt gây tin tưởng “do chính ông viết” nhấn mạnh vai trò tác giả của nhà soạn nhạc, có thể do ông đã được gợi ý từ cuốn Mémoires de Benvenuto Cellini, écrits par lui-même [Hồi ký của Benvenuto Cellini, do chính ông viết] được in năm 1844 bởi Jules Labitte, nhà xuất bản cuốn Voyage musical en Allemagne et en Italie của Berlioz ngay trong năm đó.
Trên tạp chí Journal des Débats số ra ngày 23 tháng 3 năm 1870, hãng của Michel Lévy, được những người thừa kế của Berlioz chọn để bán cuốn sách, đã quảng cáo Mémoires d’Hector Berlioz, Membre de l’Institut, comprenant ses voyages en Italie, en Allemagne, en Russie et en Angleterre, 1803-1865, avec un beau portrait de l’auteur [Hồi ký của Hector Berlioz cùng các chuyến đi của ông tới Ý, Đức, Nga và Anh, 1803-1865, với một bức chân dung đẹp của tác giả]. Nhà xuất bản chỉ đơn giản là bổ sung các trang tiêu đề mới vào lô sách trong kho mà Berlioz đã in, và nhấn mạnh tầm quan trọng của bức ảnh Berlioz đẹp trai được chụp vào khoảng giữa tháng 8 năm 1864 và tháng 4 năm 1865 bởi François-Marie-Louis-Alexandre Godinet de Villecholle, còn gọi là Franck. Phía dưới bức ảnh, trên tay Berlioz, chúng ta thấy một đoạn trích từ phần mở đầu Symphonie fantastique, giai điệu ban đầu được hình thành cho phần lời bài hát của Némorin trong tập I cuốn tiểu thuyết đồng quê Estelle et Némorin [Estelle và Némorin] của Florian: “Je vais donc quitter pour jamais / Mon doux pay, ma douce amie” [Thế là tôi sắp rời xa mãi mãi / Xứ sở êm đềm, bạn hiền dịu của tôi] – giai điệu, như Berlioz giải thích trong chương 4, đã nắm bắt được “nỗi buồn trĩu nặng của một con tim trẻ trung bắt đầu bị giằn vặt bởi một mối tình vô vọng”, giai điệu là sự phản chiếu bằng âm nhạc của nỗi đau thất tình mà chính ông đã trải nghiệm thời trẻ và cả khi đã về già. Những cuộc gặp gỡ của Berlioz với Estelle Fornier (nhũ danh Dubeuf), lần đầu khi ông chưa đầy mười hai tuổi, sau đó vào đêm trước sinh nhật lần thứ sáu mươi mốt của ông, cùng với những câu trích từ Macbeth (“Đời chỉ là bóng câu qua cửa”) bằng tiếng Pháp ở đầu sách và bằng tiếng Anh ở cuối sách, đóng vai trò như cặp giá đỡ cho Hồi ký và cho nó mượn một kiểu hình thức chu kỳ.
Tuy nhiên, rondo mới là hình thức tương đồng hơn với hình thức tập sách cùng những hành trình gặp gỡ và biểu diễn nghệ thuật ở Đức, Anh, Nga, và Pháp: những chuyến đi trở thành những chương hồi, những lần trở về, những đoạn điệp. Trên đường đi, ta nghe thấy tiếng vỗ tay của khán giả Đức, ta chứng kiến sự sang trọng của triều đình hoàng gia Nga, ta cảm nhận phản ứng đối với nhà soạn nhạc tại Pháp – nơi thì nhiệt tình, nơi thì thờ ơ, nơi thì lạnh lùng một cách thẳng thừng. Ta quan sát những trở ngại trong việc tổ chức các buổi hòa nhạc ở Paris khi một người vừa là nhà soạn nhạc vừa là nhạc trưởng, vừa là ông bầu biểu diễn vừa là nhà báo và cũng là nhà phê bình âm nhạc như Berlioz, người được biết đến vì những ý kiến rõ ràng là đầy sức thuyết phục. Ta hiểu tại sao Berlioz đánh giá cao bối cảnh âm nhạc ở Đức nơi nhiều vị vua và hoàng thân có tổ chức âm nhạc riêng với những nhạc công và ca sĩ chuyên nghiệp đồng thời tạo cho các nhà soạn nhạc nhiều cơ hội biểu diễn – trái ngược với tình hình ở Pháp nơi các các tỉnh không được trang bị mấy cho việc biểu diễn quy mô lớn và nơi cánh cửa các phòng hòa nhạc và nhà hát ở thủ đô, bị kiểm soát bới những người mà Berlioz thường coi là không có đầu óc, cực kỳ khó mở.
Ta hiểu ra tại sao Berlioz ngay từ đầu đã đánh giá cao sự bảo vệ và bảo trợ của những người có kiến thức nghệ thuật hoặc có sự đảm bảo tài chính ở địa vị uy quyền, và tại sao trong suốt cuộc đời của mình ông vẫn giữ thái độ ác cảm với chủ nghĩa cộng hòa mà ông đã tuyên bố trong lời nói đầu của Hồi ký: “Chủ nghĩa cộng hòa lúc này đang lướt chiếc trục cán đồng của nó trên khắp châu Âu; nghệ thuật âm nhạc mà cơn hấp hối kéo dài từ rất lâu ở khắp nơi giờ đây đã chết hẳn; người ta sắp chôn cất nó hoặc sẽ sớm ném nó ra bãi rác.” Xúc động trước cuộc đảo chính của Louis-Napoléon Bonaparte và bất chấp cái mà ông gọi là “harmoniphobie” [chứng sợ nhạc] của ngài, Berlioz đã ủng hộ Hoàng đế đến những ngày cuối đời. Khi đọc sách, ta gặp những nhạc sĩ và nhà quản lý mà bức chân dung Berlioz khắc họa họ đã khiến họ được bất tử: Cherubini với thứ tiếng Pháp giọng Ý, người đã đuổi Berlioz khỏi thư viện Nhạc viện (“Tui, tui cấm anh trở lại đây!”); Fétis, “nhà lý luận trẻ tám mươi tuổi đời”, người đã dám sửa chữa các giao hưởng Beethoven; Guhr, vị kapellmeister tại Frankfurt, người nói thứ tiếng Pháp chêm đầy những câu chửi thề; Roqueplan và Duponchel, các giám đốc của Nhà hát Opéra, những người mà sự ngu dốt tự mãn cũng lớn như sự man rợ trong hành vi. Danh sách nhân vật của Berlioz dài và đa dạng một cách đáng kinh ngạc.
Berlioz là một sinh linh và người sáng sáng tạo của sự tương phản và bất tuân lề thói. Ta tìm thấy những thuộc tính này trên trang cuối Hồi ký: “Tình yêu hay âm nhạc – cái nào trong hai sức mạnh này có thể nâng con người lên những đỉnh cao siêu phàm nhất? Đây là một câu hỏi lớn. Song với tôi dường như ta phải trả lời thế này: tình yêu không thể đưa ra ý niệm về âm nhạc còn âm nhạc có thể đưa ra ý niệm về tình yêu. Nhưng tại sao lại phải tách bạch chúng? Chúng là hai cánh của tâm hồn. Khi tôi nhìn cách một số người định nghĩa về tình yêu và điều họ tìm kiếm trong những sáng tạo nghệ thuật, tôi luôn bất giác nghĩ đến đến những chú lợn vẫn dùng cái mõm thô thiển để sục sạo khoảnh đất dưới những gốc sồi lớn và giữa những bông hoa đẹp nhất với hy vọng tìm được những cây nấm cục yêu thích.”
Liệu Hồi ký của Berlioz có kể “sự thật” không? Câu hỏi luôn được đặt ra này quả là ngây thơ. Cuốn sách chứa đầy những khẳng định hoàn toàn chính xác, những tuyên bố hơi thiếu chính xác, những trích dẫn theo trí nhớ có phần khó phân biệt và những đoạn hội thoại hoàn toàn bịa đặt từ đầu chí cuối. Nó vừa đầy những quan sát bộc lộ một con người có trí thông minh sâu sắc vừa đầy những quan điểm bộc lộ một nghệ sĩ lúc thì cởi mở lúc thì thành kiến một cách tinh quái, luôn sẵn sàng nổi đóa hay bỡn cợt. Thật vậy, chính sự kết hợp giữa trí tuệ vượt trội và tài dí dỏm sẵn có nơi ông đã tạo nên sức sống không ngừng cho cuốn sách được đọc và dịch thường xuyên nhất của ông – Hồi ký của Hector Berlioz.
Peter Bloom
Ngọc Anh dịch từ dicteco.huma-num.fr
Peter Bloom là tác giả The Life of Berlioz (Cambridge University Press) và người biên tập năm tập tiểu luận về Berlioz và thời đại mình (Cambridge University Press; University of Rochester Press). Ông là tác giả hai tập New Berlioz Edition (Bärenreiter), đồng biên tập Dictionnaire Berlioz (Fayard), và thành viên trong ban biên tập Critique musicale d’Hector Berlioz (Buchet-Chastel/Société française de musicologie). Ông hoàn thành tập bổ sung Correspondance générale Hector Berlioz (Actes Sud/Palazzetto Bru Zane) năm 2016 và là cố vấn cấp cao cho ấn bản trực tuyến của toàn tập thư từ Berlioz xuất hiện dưới sự bảo trợ của École Pratique des Hautes Études, Paris. Ấn bản phê bình mới của ông về Mémoires d’Hector Berlioz (Librairie Philosophique J. Vrin) ra mắt năm 2019.
