“Nghệ thuật vĩ đại nhất trong việc tạo ra âm nhạc chính là khả năng lắng nghe bản thân một cách có phê phán, để bạn có thể phân biệt được mình đang làm gì trong từng ô nhịp – từ cách phân câu, rung và các yếu tố kỹ thuật khác. Bạn phải lắng nghe chính mình như thể từ một khoảng cách xa, giống như cách bạn lắng nghe một người khác đang chơi. Tự phê bình là một trong những nghệ thuật lớn lao nhất.” – Ida Haendel
“Sự kết hợp giữa tính nghiêm khắc cổ điển và hơi ấm lãng mạn – băng và lửa” đó là cách Robert White, phóng viên âm nhạc của The Guardian, từng ví von tuyệt đẹp về Ida Haendel, một trong những nữ nghệ sĩ violin vĩ đại nhất thế kỷ 20. Nổi tiếng là một thần đồng từ khi còn rất nhỏ, Haendel đã bền bỉ chinh phục khán giả trên khắp thế giới trong suốt hơn 70 năm, một thành tựu mà chỉ rất ít nghệ sĩ trong lịch sử có thể đạt tới. Giữa bà và nhạc cụ của bà có một sợi dây kết nối vô hình, mà ở đó, tất cả những gì phức tạp và khó khăn của nghệ thuật trình diễn violin đều không hiện hữu. Dù là một nữ nghệ sĩ nhưng phong cách biểu diễn của bà tràn đầy sức mạnh, sự nhiệt huyết, tính táo bạo, đa màu sắc và chứa đựng chiều sâu cảm xúc, trái ngược với vóc dáng nhỏ bé của bà. Haendel là hiện thân của một nghệ thuật không thoả hiệp với chính mình. Bà không chạy theo thị hiếu đại chúng, không xem âm nhạc là phương tiện cá nhân để tỏa sáng mà là phương tiện để tôn vinh nhà soạn nhạc. Chính vì lẽ đó, Haendel không chỉ chinh phục khán giả mà còn được nhiều nhạc trưởng, đồng nghiệp và thế hệ nghệ sĩ sau này kính trọng và yêu mến.
Ida Haendel sinh ngày 15/12/1923 tại Chełm, miền đông Ba Lan trong một gia đình Do Thái. Trên thực tế, năm sinh của bà đã gây ra rất nhiều tranh luận. Norman Lebrecht, nhà sáng lập trang thông tin âm nhạc Slippedisc, một người bạn lâu năm của Haendel cho biết bà từng cho ông xem ba tờ giấy khai sinh khác nhau và bảo rằng ở Ba Lan, chúng không được chính xác lắm. Bản thân Haendel thì cho rằng mình sinh năm 1928 và giải thích nguồn gốc năm 1923: “Năm 1937, người đại diện Harold Holt muốn giới thiệu tôi tại Covent Garden như một thần đồng, một buổi hoà nhạc vào chiều chủ nhật với Thomas Beecham. Sau đó, hội đồng nhà hát tuyên bố rằng không trẻ em nào dưới 14 tuổi được phép biểu diễn. Cha tôi và Holt đã bịa ra một câu chuyện và nói rằng tôi 14 tuổi và đó là những gì được ghi lại kể từ đó”. Tuy nhiên, những bức ảnh lưu giữ được lần ra mắt đó đều cho thấy vóc dáng và gương mặt của Haendel hẳn lớn hơn con số chín tuổi này. Ida có họ chính xác là Hendel. Sau khi chuyển đến Anh, bà đã thêm chữ a vào họ của mình thành Haendel để tri ân George Frideric Handel, người mà bà khẳng định là tổ tiên mình (Haendel là kiểu phiên âm quen thuộc trước đây từ Händel, tên gốc tiếng Đức của nhà soạn nhạc).
Ngay từ khi còn rất nhỏ, Ida đã thể hiện năng khiếu âm nhạc thiên bẩm. Ba tuổi rưỡi, cô bé đã cầm cây đàn violin của chị gái Alice và nói với mẹ, bà Fela: “Con có thể chơi những gì mẹ đang hát”. Bà Fela đã thốt lên: “Nhìn kìa – con tôi đang chơi vĩ cầm!” Cha cô, Nathan, một hoạ sĩ vẽ chân dung, người đã bị cha mình ngăn cản giấc mơ trở thành nghệ sĩ violin đã thề rằng bất kỳ đứa con nào của mình có năng khiếu âm nhạc đều sẽ được khuyến khích, giờ đây dồn tất cả tâm huyết và hi vọng vào cô con gái út. Khi Ida bảy tuổi, cả gia đình đã chuyển đến Warsaw, sống trong căn hộ một phòng chật chội để cô bé có cơ hội được đào tạo trong môi trường thuận lợi hơn. Biết rằng nghệ sĩ violin nổi tiếng Bronisław Huberman sẽ có mặt trong một buổi chiêu đãi, ông Nathan đã đưa Ida đến đó. Huberman đang trò chuyện khi Ida bắt đầu chơi đàn. Ông vội dừng lại và thốt lên: “Trong đời mình, tôi đã nghe rất nhiều tài năng, nhưng đây là tài năng vĩ đại nhất trong số đó”. Ida cũng có cơ hội được chơi cho Joseph Szigeti nghe và nghệ sĩ bậc thầy này đã đồng ý dạy cô bé học miễn phí, nhưng là tại Paris. Khi họ tới Paris, rất không may, Szigeti lại đang biểu diễn tại Mĩ. Nhưng họ đã gặp được giảng viên bậc thầy Carl Flesch. Flesch nhận dạy Ida và cùng nhau lên đường tới London.
Là nhà sư phạm vĩ đại, Flesch là thầy giáo của rất nhiều nghệ sĩ nổi tiếng như Ivry Gitlis, Henryk Szeryng và Ginette Neveu, Josef Hassid, những bạn học rất thân thiết của Ida. Vào thời điểm này, Ida hoàn toàn không biết đọc nhạc mà hoàn toàn chơi dựa vào tai mình: “Tôi không biết về các ô nhịp, các khoảng dừng và tất cả những dấu chấm này”. Sau 70 năm, khi nhận được câu hỏi rằng liệu bà có biết đọc nhạc, Haendtel trả lời một cách bí ẩn: “Chúng ta không bao giờ học xong cả.” Dưới sự hướng dẫn của Flesch, Ida đã tham gia Cuộc thi Violin Quốc tế Henryk Wieniawski, được tổ chức vào năm 1935 tại Warsaw, và giành giải bảy. Neveu giành giải nhất và David Oistrakh giải hai. Đây cũng là một bằng chứng nữa cho thấy 1928 có lẽ không phải là năm sinh chính xác của Haendel vì khó có một thí sinh 7 tuổi nào lại được tham gia một cuộc thi quốc tế tầm cỡ như vậy. Ida cũng có một quãng thời gian theo học với George Enescu tại Paris. Haendel nhớ lại: “Họ khác nhau như ngày với đêm. Về phương pháp, Flesch là một nghệ sĩ violin đúng nghĩa. Ông ấy xử lý mọi lỗi sai. Nếu ai đó không vượt qua được một số khó khăn kỹ thuật, ông sẽ là người tháo gỡ điều đó và thường đưa ra những cách bấm ngón đặc biệt thông minh. Ông là một giáo viên violin cực kỳ chuyên nghiệp, dày dạn kinh nghiệm. Trong khi đó, Enescu thì bao trùm tất cả. Ông thực sự phân tích chiều sâu của một tác phẩm và có tư duy trí tuệ rất sâu sắc – theo tôi, ở một tầm cao hơn Flesch”. Năm 1937, trong violin concerto của Ludwig van Beethoven cùng nhạc trưởng Henry Wood, Haendel có lần đầu tiên biểu diễn tại Proms. Haendel là khách mời quen thuộc tại một trong những liên hoan âm nhạc lớn nhất thế giới này với 68 lần xuất hiện.
Khi Thế chiến thứ hai nổ ra, gia đình Haendel cư trú tại London và thoát được nỗi kinh hoàng của cuộc diệt chủng Holocaust. Trong giai đoạn này, Haendel thường xuyên biểu diễn tại National Gallery Lunchtime Concerts – một chuỗi chương trình được Myra Hess tổ chức vào buổi trưa thứ hai đến thứ sáu trong các năm 1939-1946 mà chưa bao giờ gián đoạn, tại Phòng trưng bày Quốc gia, quảng trường Trafalgar, London (nếu bị đánh bom thì chuyển sang một địa điểm khác). Haendel cũng có được bản thu âm đầu tiên cho mình vào năm 1940 với Decca với một số tiểu phẩm. Những năm đầu sau thế chiến kết thúc là giai đoạn hoạt động nghệ thuật mạnh mẽ của Haendel. Cô biểu diễn, thu âm và kết bạn với nhiều nghệ sĩ danh tiếng. Năm 1946, Haendel biểu diễn lần đầu tiên tại Mĩ trong một chương trình ở Carnegie Hall. Năm 1949, tại Helsinki sau khi trình diễn bản Concerto violin của Jean Sibelius, cô nhận được thư của nhà soạn nhạc: “Cô đã chơi bản concerto này một cách điêu luyện ở mọi khía cạnh. Tôi tự chúc mừng mình vì bản concerto của tôi đã tìm được một người trình tấu đạt đến trình độ hiếm có như cô”. Tuy nhiên, London dường như không phải nơi đặt chân lý tưởng của Haendel, cô nói: “Nước Anh đã bắt đầu tung hô những nghệ sĩ violin khác. Tôi quyết tâm sẽ không biểu diễn ở đó nữa cho đến khi đạt được điều mình muốn – những buổi hoà nhạc và mức thù lao xứng đáng”. Năm 1952, cả gia đình cùng nhau chuyển tới định cư lâu dài tại Montreal. Họ ở đây ổn định cho đến năm 1970, sau đó dành thời gian đi lại giữa Montreal và Miami, nơi ông Nathan muốn ở gần người bạn của mình, nhà văn từng giành giải Nobel, Isaac Bashevis Singer.
Khi Neveu qua đời vì tai nạn máy bay vào năm 1949, Haendel củng cố danh tiếng của mình như là nữ nghệ sĩ violin nổi tiếng nhất thế giới. Nhà phê bình âm nhạc Tully Potter đã đánh giá: “Trong các bản concerto, bà là người vượt trội nhất trong số các nữ nghệ sĩ”. Các bản concerto truyền thống luôn nằm trong số những tác phẩm quen thuộc của Haendel, trong đó bà tỏ ra đặc biệt gắn bó với Sibelius và Johannes Brahms. Về Brahms, bà nhận xét: “Tôi đã chơi hoàn toàn theo bản năng và đó chính xác là điều bạn cần khi biểu diễn các tác phẩm của ông ấy. Đó là điều bạn phải sinh ra đã có. Nếu bạn không cảm nhận được nó trong tâm hồn, ở cả mức độ cảm xúc lẫn trí tuệ, thì không ai có thể dạy bạn. Bạn không thể chỉ bảo ai cách chơi nếu họ không có bản năng và trình độ phù hợp”. Sống và học tập nhiều năm ở Anh, không có gì ngạc nhiên khi Haendel rất gắn bó với các concerto của Edward Elgar, Benjamin Britten và William Walton. Bà cũng là nghệ sĩ biểu diễn lần đầu tiên các concerto violin của Luigi Dallapiccola (thật đáng sợ, Haendel nhớ lại) và tác phẩm được dành tặng cho mình, Concerto violin số 2 của Allan Pettersson (rất khó, nhưng làm việc dễ dàng thì có ích gì?).
Khi Haendel định cư tại Montreal, xa rời châu Âu và Mĩ, những trung tâm âm nhạc của thế giới, nhiều người đã suy luận rằng danh tiếng của bà sẽ trở nên lụi tàn. Haendel nói: “Khi tôi mới đến đây, mọi người nghĩ rằng tôi không thành công trong thế giới âm nhạc, hoặc tôi sẽ lỗi thời sau khi định cư ở Canada, hoặc cả hai. Nhưng tôi chưa bao giờ nghĩ đến điều đó”. Bản thân Haendel có tính cách rất mạnh mẽ, bà tuyên bố: “Chưa bao giờ tôi là một đứa trẻ”. Ngay từ khi còn nhỏ, bà đã từng có lần biểu diễn cùng Palestine Symphony Orchestra (tiền thân của Israel Philharmonic) tại Israel, trong một chiếc xe buýt, mặc cho tiếng súng đạn vang lên xung quanh. Bà nhớ lại: “Đó là một thời điểm rất, rất nguy hiểm. Và ngày nay cũng không an toàn hơn bao nhiêu. Không sao cả. Chúng ta không thể ngừng cố gắng, chúng ta phải tiếp tục và tiếp tục”. Bất chấp tình hình an ninh ở Israel, hằng năm, Haendel vẫn trở lại nơi này trong suốt đời mình để biểu diễn tại các liên hoan âm nhạc, các chương trình gây quỹ và giảng dạy. Bà cho biết: “Tôi là một người bán hàng rong và tôi phải mang âm nhạc của mình đến với khán giả”. Ở bà dường như luôn tuôn trào một nguồn năng lượng không bao giờ cạn. Trên thực tế, sau khi sinh Alice, bố mẹ Haendel mong muốn đứa thứ hai sẽ là con trai và thậm chí đã đặt tên trước là Isaac. Haendel cho biết có lẽ vì thế mà: “Một yếu tố nam tính đã được truyền vào tôi”. Đó dường như là câu trả lời cho câu hỏi về phong thái biểu diễn và tính tình quyết đoán, thậm chí dữ dội của bà. Nhưng bà cũng giải thích cụ thể hơn: “Giới tính không phải là rào cản để diễn giải những bản concerto lớn. Sự kiểm soát, sức mạnh nội tâm và cường độ mãnh liệt – đó là một nguồn lực bùng cháy từ bên trong – và chính điều đó mới là thứ bạn cần để chơi Brahms hay Beethoven. Tôi muốn khán giả sau hoà nhạc không nói rằng “Ồ, Ida Haendel chơi hay quá” mà là “Một tác phẩm âm nhạc thật tuyệt vời””.
Haendel có sự gắn bó về mặt âm nhạc với nhiều nhạc trưởng nổi tiếng như Otto Klemperer, Rafael Kubelík hay Zubin Mehta, người từng tán dương bà: “Khi bà chơi concerto của Beethoven, bạn có thể tưởng tượng Beethoven muốn như vậy. Bà là nghệ sĩ violin của tất cả các nghệ sĩ violin”. Haendel giải thích: “Bạn không thể chơi nhạc theo cảm hứng khi chỉ huy dàn nhạc là một kẻ ngốc”. Trong số này, Haendel đặc biệt ngưỡng mộ Sergiu Celibidache. “Tôi không ngờ ông ấy lại có ảnh hưởng to lớn đến tôi như vậy, như thể để trừng phạt vì đã dám phớt lờ ông ấy”, bà đã viết như vậy trong cuốn hồi ký Người phụ nữ với cây đàn violin, xuất bản năm 1970, khi nhớ lại việc mình đã bỏ lỡ buổi biểu diễn đầu tiên của ông ở London. Sau này giữa hai người có một mối quan hệ rất sâu sắc khiến nảy sinh những lời đoán về sự gắn kết gần gũi hơn nhưng Haendel không tiết lộ gì thêm. Bà không bao giờ kết hôn và trả lời thẳng thắn: “Tôi không thấy mình thiếu thốn vì không làm mẹ”. Trong hầu hết sự nghiệp của mình, Haendel gắn bó với cây đàn violin Stradivari 1699: “Hầu hết những nhạc cụ tốt đều được làm khá nặng. Tôi thật may mắn khi tìm được cây đàn này. Âm thanh của nó rất đẹp,và hình dáng cũng rất duyên dáng. Nhiều người cho rằng đây là một trong những cây đàn hay nhất. Âm thanh của nó không quá lớn, nhưng tôi thì chưa bao giờ nghĩ rằng tiếng violin nên vang lên như một vụ nổ”. Biểu diễn đầy cảm xúc nhưng chưa bao giờ bi luỵ, cách chơi của bà trải dài từ âm sắc thuần khiết đến mạnh mẽ và sôi động, luôn có một chút portamento. Trong những năm đầu sự nghiệp, bà có xu thế luôn chơi chậm lại ở những ô nhịp cuối cùng nhưng sau này đã từ bỏ. Mặc dù vậy, không vì thế mà Haendel theo đuổi tốc độ nhanh, bà cho biết: “Phần khó nhất trong múa ba lê là gì? Là những đoạn chậm, phần adagio – chứ không phải những pha nhảy nhanh hay chạy khắp sân khấu. Biểu diễn violin cũng như vậy. Khi chơi nhanh, mọi thứ kết thúc trước khi người nghe kịp nhận ra điều gì xuất hiện và nếu có sai sót thì cũng khó mà chỉ ra được. Nhưng phần thực sự khó với nghệ sĩ violin chính là kiểm soát được những đoạn adagio”.
Được coi là “quý bà của violin”, khi thưởng thức nghệ thuật trình tấu của Haendel trên sân khấu, khán giả không chỉ có thể đắm mình vào sự kịch tính, những tiết tấu dồn dập và quá trình bùng nổ cảm xúc mà còn được thưởng thức những bộ trang phục sặc sỡ mà bà mặc khi biểu diễn: “Chỉ cần bạn còn đứng trên sân khấu, bạn vẫn phải mang đến một khung cảnh đẹp mắt”. Thỉnh thoảng Haendel cũng than thở: “Giá như tôi có được vẻ ngoài của Alice, tôi đã chinh phục cả thế giới”. Tất nhiên, không cần đến vẻ ngoài của Alice bà cũng đã chinh phục được rất nhiều khán giả. Và bà không chịu dừng lại, vẫn miệt mài nghiên cứu, tập luyện diễn giải các tác phẩm quen mà mình đã biểu diễn hàng thập kỷ để tìm kiếm chân lý: “Tôi không ở đó để làm hài lòng khán giả. Tôi không phải là nghệ sĩ giải trí. Tôi ở đó để phụng sự nhà soạn nhạc. Tôi muốn mọi người lắng nghe”. Cho đến tận thập niên 1980, Haendel gần như vẫn là nữ nghệ sĩ hiếm hoi trong hàng ngũ những người tài năng nhất. Nhưng sau đó, có một thế hệ mới nổi lên khiến bà thường phàn nàn về việc bị gạt sang bên lề trong một thị trường ngày càng ưa chuộng những gương mặt mới hấp dẫn. Thế nhưng, ngay cả khi đã ngoài 80 tuổi, bà vẫn háo hức với mọi cơ hội được biểu diễn. Năm 1998, London Symphony Orchestra tổ chức một liên hoan âm nhạc Sibelius. Haendel cũng được mời, nhưng chỉ là biểu diễn một vài tiểu phẩm, còn violin concerto, tác phẩm mà bà đã chinh phục nhà soạn nhạc gần 50 năm trước lại được dành cho Anne-Sophie Mutter. Giận dữ, Haendel đã rời bỏ liên hoan và khán giả là những người thiệt thòi nhất.
Haendel không thích dạy học theo kiểu chính quy: “Tôi không muốn áp đặt quan điểm của mình lên những người biểu diễn khác”. Nhưng bà luôn vui vẻ và giảng giải một cách cẩn thận cho bất cứ ai tìm đến xin lời khuyên. Một trong những học sinh gắn bó nhất với Haendel là David Garrett. Bà dần rời xa sân khấu và với nhiều thế hệ sau này nổi lên, cái tên Haendel gần như bị khán giả quên lãng. Nhưng với các nghệ sĩ violin, Haendel vẫn là một biểu tượng. Mutter luôn khao khát được nghe ý kiến của bà, còn Maxim Vengerov thì ngưỡng mộ bà như một huyền thoại. Các cơ hội biểu diễn ngày một hiếm hoi hơn với Haendel. Nhưng trong năm 2006, có hai chương trình khiến bà rất xúc động. Trong chuyến công du Ba Lan của Giáo hoàng Benedict XVI, bà đã biểu diễn Dettingen Te Deum của Handel tại khu phức hợp trại tập trung Auschwitz. Haendel xúc động: “Hãy tưởng tượng một người phụ nữ Do Thái chơi nhạc tại nơi tất cả những điều đó đã xảy ra và trước Đức Thánh Cha”. Và Haendel cũng trở về chơi nhạc tại nơi bà đã sinh ra, Chełm: “Linh hồn tôi có lẽ sẽ mãi ở lại Chelm”. Những năm sau này, bà định cư chủ yếu tại Miami và chơi với đàn chó của mình, mà hầu hết được bà đặt tên là Decca, hãng thu âm đầu tiên và cũng là cuối cùng, luôn gắn bó trong suốt sự nghiệp của Haendel. Thỉnh thoảng bà vẫn biểu diễn và nhận lời làm giám khảo tại một số cuộc thi violin quốc tế uy tín.
Ngày 1/7/2020, Haendel qua đời một cách thanh thản tại một viện dưỡng lão ở Pembroke Park, Florida, thọ 91, 95 hay 96 tuổi, tuỳ thuộc việc bạn tin vào giấy khai sinh nào, vì căn bệnh ung thư thận. Rất nhiều nghệ sĩ lớn đã gửi lời chia buồn và tưởng nhớ tới bà. Shlomo Mintz thương tiếc: “Một nghệ sĩ violin vĩ đại và cũng là một người bạn tuyệt vời đã qua đời hôm nay… một tài năng đầy màu sắc với tình yêu thương con người độc đáo. Bà sẽ thực sự được nhiều người thương nhớ. Cầu mong linh hồn bà yên nghỉ trong bình an, với niềm an ủi rằng bà sẽ được nhớ đến như người cuối cùng trong số những nghệ sĩ vĩ đại nhất”. Còn Steven Isserlis thì buồn bã: “Thật buồn khi nghe (muộn) tin Ida Haendel qua đời. Một người phụ nữ hoàn hảo! Đam mê, đầy cảm hứng, bướng bỉnh, hoàn toàn độc đáo – tuyệt vời! Chơi Concerto Tam tấu của Beethoven với bà và Martha Argerich vẫn là một trong những kỷ niệm đáng trân trọng nhất của tôi – nếu không muốn nói là siêu thực! Chưa từng có ai giống như Ida”. Haendel tin rằng kiếp trước của bà cũng là một nghệ sĩ violin: “Tôi tin vào dấu hiệu, điều kỳ diệu và tái sinh”. Trong bộ phim tài liệu về bà do Paul Cohen đạo diễn vào năm 2004 có tên gọi I am the violin, Haendel kiêu hãnh: “Tôi là cây đàn violin”. Đó chính là tuyên ngôn của một người đã gắn bó với nhạc cụ cao quý này trong hơn 90 năm và để lại nhiều dấu ấn sâu đậm trong lòng đồng nghiệp và khán giả. Haendel kể về một ký ức từ thuở ấu thơ: “Tôi là một cô bé đang tập luyện và cha tôi đang lắng nghe ở phòng bên cạnh, và ông ấy sẽ nói: “Bố nghe thấy con đang chơi, nhưng nó có nghĩa là gì”? Câu hỏi đó đã theo tôi suốt cuộc đời”. Và sau nhiều năm tháng gắn bó với cây đàn violin, bà đã tìm ra được ý nghĩa của âm nhạc: “Tôi yêu violin vì âm thanh mang tính con người và sức mạnh cảm xúc mà nó mang lại. Tôi là người sống theo cảm xúc – tôi luôn hướng về sự kịch tính. Tôi cũng rất hài hước – có lúc người ta tưởng tôi là diễn viên hài độc thoại! – nhưng phần lớn, với tôi, âm nhạc là bi kịch và nước mắt”.
Cobeo
