“Bạn chỉ cần một lần nghe Obraztsova cất tiếng ca, bạn sẽ nghiện giọng hát đó cả đời!” – Tạp chí France Soir
Kể từ thời Feodor Chaliapin huyền thoại, Elena Obraztsova chắc chắn là ca sĩ Nga để lại dấu ấn đậm nét nhất trong nền opera thế giới. Bà là một biểu tượng nổi bật, sở hữu chất giọng mezzo-soprano hiếm có, giàu sắc thái, đầy cảm xúc, khả năng biểu cảm trong từng câu hát, sự thấu hiểu tâm lý nhân vật tinh tế và tài năng diễn xuất vượt trội. Trong bối cảnh cuộc Chiến tranh lạnh lan rộng, Obraztsova là một hiện tượng đặc biệt. Bà có nhiều cơ hội biểu diễn các nước phương Tây và qua đó ngày càng khẳng định được vị thế của mình. Obraztsova không chỉ là một biểu tượng của nền nghệ thuật Liên Xô mà còn là một trong những mezzo-soprano vĩ đại nhất mà thế giới từng chứng kiến.
Elena Obraztsova sinh ngày 7/7/1939 (có tài liệu nói rằng năm 1937) tại Leningrad. Thuở nhỏ, Elena và gia đình có một cuộc sống cơ cực, vất vả vì sự bao vây của phát xít Đức trong Thế chiến thứ hai. Obraztsova nhớ lại: “Vâng, đã có rất nhiều đau khổ và dù còn là một đứa trẻ, tôi biết mọi thứ rất tồi tệ. Thường thì trẻ con không nhận ra điều đó, nhưng tôi biết. Tuy nhiên, tôi tin rằng khi ta chịu đựng, ta sẽ học được cách yêu thương”. Chính cuộc bao vây này đã cướp đi sinh mạng người bà của cô. Elena và mẹ đã may mắn sống sót trong gần 900 ngày đêm bị phát xít Đức bao vây trước khi được giải cứu. Họ được sơ tán qua hồ Ladoga đến thị trấn nhỏ Ustjuzhna thuộc khu vực Vologda và sống ở đó cho đến mùa hè năm 1945. Sau khi chiến tranh kết thúc, cha cô từ chiến trường trở về và cuộc sống mới của gia đình bắt đầu. Elena được gửi vào nhà trẻ và chính tại đây, cô bé bắt đầu bộc lộ niềm yêu thích ca hát và giấc mơ trở thành ngôi sao opera của mình. Người phụ trách tại đây chính là người đầu tiên nhận ra năng khiếu của Elena khi thấy cô bé hát rất chính xác những bản waltz của Johann Strauss được phát từ chiếc loa phóng thanh gần nhà trẻ. Mẹ cô được người phụ trách nhà trẻ nói lại điều này nhưng bà không để tâm. Cha của Elena, một kĩ sư lành nghề, chơi được một vài nhạc cụ đồng thời là baritone nghiệp dư, trong một lần đi công tác ở Ý mang về một số đĩa nhạc và từ đó đối với cô, giọng hát của các ca sĩ nổi tiếng như Enrico Caruso, Beniamino Gigli hay Amelita Galli-Curci trở nên rất quen thuộc. Từ năm 1948-1954, Lena theo học trong dàn hợp xướng trẻ em tại Cung thiếu nhi Leningrad. Người sáng lập và lãnh đạo dàn hợp xướng là Maria Zarinskaya. Obraztsova nhớ lại người thầy đầu tiên của mình: “Zarinskaya là một con người và nhà giáo xuất sắc. Bà đã cho tôi thêm tình yêu đối với thế giới thanh nhạc và là người đầu tiên cho tôi niềm tin rằng tôi sẽ trở thành ca sĩ”. Với Elena, đây là “nơi trú ẩn của hạnh phúc”. Bà hồi tưởng: “Âm nhạc đối với tôi ngay từ nhỏ không phải là thứ bổ sung cho cuộc sống, mà là một phần không thể tách rời của nó. Nhưng hồi đó thật khó để nhận ra một ca sĩ hay diễn viên trong con người tôi: tôi lớn lên như một cô bé tinh nghịch bụi bặm, chỉ chơi với bọn con trai”.
Tuy nhiên, ước muốn trở thành ca sĩ chuyên nghiệp của Lena bị chính bố cô phản đối, ông muốn cô trở thành một nhà khoa học và có ý định để Elena vào học tại Radio Technical Institute, Taganrog (nơi cả gia đình chuyển đến sinh sống vì công việc của người cha và là quê hương của nhà văn nổi tiếng Anton Chekhov). Nhưng Elena kiên quyết phản đối và cuối cùng người cha đành phải nhân nhượng. Cô học tại Rostov Music College từ năm 1954-1958. Đến tháng 8/1958, Elena được nhận vào Nhạc viện Rimsky-Korsakov, Leningrad: “Vào buổi tối, tôi phát hiện ra rằng mình đã được chấp nhận, và tôi mỉm cười hạnh phúc suốt chặng đường về nhà”. Khóa học này chỉ có ba người trúng tuyển trên tổng số 100 thí sinh và Elena theo học tại đây trong sáu năm trời dưới sự hướng dẫn của giáo sư Antonina Grigorieva. Obraztsova nhớ về người thầy của mình với một tình cảm nồng ấm: “Thầy giáo của tôi là một con người rất cẩn thận và khéo léo. Tôi luôn nôn nóng muốn hát những aria lớn và những romance phức tạp. Nhưng bà luôn thuyết phục tôi rằng nếu không có những bài học cơ bản về thanh nhạc thì sẽ không có kết quả. Bà đã rất sáng suốt thăm dò khả năng của tôi và không vội vàng bóc ra những nụ non. Bà nói: “Nếu bóc những nụ non ra để thành hoa hồng thì nó sẽ héo ngay. Nụ phải tự nở dần dần”. Bà là một con người mà suốt đời phục vụ cho âm nhạc. Dạy học sinh là ý nghĩa cao cả nhất của cuộc đời bà”. Bên cạnh đó, Elena cũng theo học lớp biểu diễn opera của Kireev – một trong những đạo diễn opera hàng đầu Liên Xô thời kì đó.
Vào năm 1962, khi vẫn đang học tại Nhạc viện, Obraztsova được cử tham dự Festival thanh niên thế giới lần thứ tám tại Helsinki và giành được Huy chương vàng. Tiếp theo đó, Obraztsova giành giải nhất trong cuộc thi hát trên toàn liên bang Xô viết mang tên Glinka tại Moscow. Và với giải thưởng này Obraztsova được nhà hát Bolshoi, Moscow mời tham gia biểu diễn. Và ngày 17/12/1963, khi còn đang là sinh viên nhạc viện, Obraztsova đã có được vai diễn đầu tiên trong sự nghiệp của mình là vai Marina trong vở opera Boris Godunov của Modest Mussorgsky tại nhà hát Bolshoi. Buổi biểu diễn này đã chinh phục toàn bộ khán giả có mặt tại khán phòng. Nhân vật chính của chúng ta lại quá hồi hộp: “Tôi bước lên sân khấu nhà hát Bolshoi mà không hề có một buổi tổng duyệt với dàn nhạc… Khi ấy tôi gần như ngất lịm và nếu không nhờ mấy người bạn dìu tôi ra sân khấu, cảnh bên đài phun nước tối hôm đó có lẽ đã không thể diễn ra”. Một ngôi sao chỉ ít lâu nữa sẽ rực sáng trên bầu trời opera thế giới đã có sự khởi đầu đáng ngạc nhiên như vậy đấy! Cô đã nhận được lời cam kết rằng sẽ được nhận vào nhà hát ngay sau khi tốt nghiệp nhạc viện. Vào ngày 11/5/1964, tại phòng hoà nhạc mang tên Glazunov tại nhạc viện, Obraztsova đã hoàn thành bài thi cuối cùng của mình một cách cực kì hoàn hảo. Chủ tịch hội đồng thi, mezzo-soprano danh tiếng Sofia Preobrazhenskaya đã cho Obraztsova điểm 5+, vượt ngưỡng cao nhất, điều chưa từng xảy ra tại đây trong hơn 40 năm qua. Obraztsova đã sẵn sàng cho mọi thử thách!
Trở thành ca sĩ opera của nhà hát Bolshoi, họ đã đi lưu diễn cùng nhau tại nhiều nơi trên thế giới, trong đó có buổi biểu diễn đáng nhớ tại La Scala trong mùa diễn 1964-1965. Tại đây, bà đã vào vai Marfa (Khovanshchina, Mussorgsky). Obraztsova đã để lại những dấu ấn đầu tiên của mình trên sân khấu quốc tế. Sau đó là sự xuất hiện và chinh phục khán giả tại nhiều thành phố lớn khác. Các chuyến lưu diễn này đã mang lại vinh quang cho Obraztsova như là một trong những ngôi sao sáng nhất trên bầu trời opera đương thời. Tạo hóa đã ban tặng cho Obraztsova một giọng hát có vẻ đẹp hiếm có với âm sắc của đàn organ, khỏe mạnh, dày dặn và tràn đầy kịch tính. Bà có âm vực rộng hiếm có, trải dài từ âm vực trầm gần với tenor đến cao độ của soprano kịch tính. Bên cạnh đó là một ngoại hình rất phù hợp với sân khấu. Tất cả những điều này đã tạo điều kiện cho người nghệ sĩ thực hiện các vai diễn hết sức điêu luyện, diễn cảm và thuyết phục. Ở Obraztsova, âm nhạc là một sự hiến dâng vô điều kiện. Đối với bà hát không phải chỉ là một nghề mà là nội dung và ý nghĩa cao cả của cuộc đời. Đó là sự tận hiến gần như cuồng tín của một người nghệ sĩ đối với âm nhạc. Chính vì vậy nghệ thuật xử lí vai diễn của bà đã toát lên sức mạnh với sự lôi cuốn mãnh liệt, thu phục hoàn toàn khán giả. Giọng hát của Obraztsova thể hiện một quyền lực tối cao đối với tâm hồn người nghe, một cá tính có sức thu hút đầy ma thuật.
Năm 1970 là một năm quan trọng đối với Obraztsova và là một bước ngoặt trong sự nghiệp biểu diễn của bà. Trong năm này, Obraztsova đã giành được giải nhất tại cả hai cuộc thi quốc tế: cuộc thi Tchaikovsky, Moscow (chia sẻ cùng Tamara Sinyavskaya) và cuộc thi Francisco Viñas tại Barcelona. Chính những giải thưởng này đã khẳng định thêm tên tuổi và tài năng của Obraztsova và bà đã trở thành giọng ca số một của nền thanh nhạc Xô viết. Rất thành công với những vai giọng mezzo-soprano trong các vở opera của các nhạc sĩ Nga nhưng nếu chỉ có vậy thì Obraztsova sẽ không bao giờ trở thành một ca sĩ tầm cỡ thế giới. Các nhà phê bình âm nhạc của Nga và thế giới đều nhận xét rằng trong Obraztsova tiềm ẩn “một truyền thống văn hoá châu Âu”. Điều này có căn nguyên của nó. Chính thành phố Leningrad – thủ đô của phương Bắc – nơi mà văn hóa châu Âu ảnh hưởng đến nước Nga mạnh mẽ nhất là nền tảng cho sự phát triển của bà. Với vai Nữ bá tước (The Queen of Spades, Tchaikovsky), một vai diễn với tính cách yếu đuối nhưng không chịu khuất phục, mong manh và kiên cường, Obraztsova đã trở thành biểu tượng của Leningrad với cách xử lí tinh xảo và vô cùng lôi cuốn. Trong các romance của Alexander Dargomyzhsky, Obraztsova đã làm sống lại bầu không khí Saint Petersburg nóng bỏng thời xa xưa, với những làn sóng đam mê trào dâng dữ dội và mãnh liệt, giai đoạn mà Fyodor Dostoevsky và Alexander Blok đã sống.
Nhiều người gọi Saint Petersburg là thành phố Ý và ta có thể dễ dàng nhận ra trong giọng hát của Obraztsova tình cảm Ý đã trở thành một sự thể hiện rất tự nhiên. Chúng ta có thể nhớ lại các vai dành cho mezzo-soprano mà Giuseppe Verdi đã sáng tác như Amneris, Azucena, Ulrica hay Eboli. Elena cũng đặc biệt yêu mến các nhân vật nữ trong kho tàng opera Pháp – ở đây bà không “mượn” vẻ thanh lịch kiểu Pháp, mà thực sự sống với nó: trong Carmen (Carmen, Georges Bizet), vai diễn đầu tiên bà thể hiện bằng tiếng Pháp, Elena đã toát lên toàn bộ vẻ quyến rũ kiểu Pháp; còn Charlotte (Werther, Jules Massenet) của bà đã chạm đến tận tinh hoa của chất trữ tình Pháp. Giữa Carmen và Obraztsova có một sợi dây vô hình liên kết rất huyền bí: “Carmen là vở opera duy nhất không phải tôi hát nó, mà chính nó được hát lên thông qua tôi. Carmen của tôi chào đời vào tháng 3/1972, trong một nhà hát nhỏ mang tên Perez Galdós, quần đảo Canary, Tây Ban Nha. Tôi từng nghĩ mình sẽ không bao giờ hát vai Carmen, tôi cảm thấy đó không phải là vai dành cho mình. Nhưng khi lần đầu tiên bước lên sân khấu với vai diễn này, tôi đã thực sự sống trọn vẹn khoảnh khắc ra mắt. Tôi không còn cảm thấy mình là một nghệ sĩ nữa – dường như linh hồn của Carmen đã nhập vào tôi. Và khi ở cảnh cuối cùng, tôi ngã xuống sau cú đâm bằng dao găm của José, bỗng nhiên tôi cảm thấy vô cùng thương xót cho bản thân: sao tôi, một người còn trẻ, lại phải chết? Rồi, như trong cơn mê, tôi nghe thấy tiếng reo hò và vỗ tay từ khán giả. Chính âm thanh đó đã đưa tôi trở về thực tại”. Từ thời điểm đó, Carmen không chỉ là một vai diễn, mà trở thành một phần quan trọng trong bản sắc nghệ thuật của Obraztsova.
Nhưng Obraztsova sống ở Moscow và bà đã chọn Bolshoi Theatre là nhà hát của cuộc đời mình. Tại đây đã sinh ra vai diễn đỉnh cao của Obraztsova: Marfa, một trong những biểu tượng của nền opera Nga qua nhiều năm tháng. Cũng tại đây, số phận đã gắn bó Obraztsova với Georgy Sviridov và bà đã trở thành người tuyên truyền tích cực các sáng tác của một trong những nhạc sĩ Nga độc đáo nhất thế kỉ 20. Những buổi biểu diễn các tác phẩm của Sviridov giữa Obraztsova với nhà soạn nhạc trực tiếp đệm piano đã trở thành sự kiện trong đời sống âm nhạc Moscow lúc bấy giờ. Đặc biệt cần nhấn mạnh đến sự thể hiện của Obraztsova trong các tác phẩm mà Sviridov dành riêng cho bà như tổ khúc thanh nhạc 10 bài hát viết theo lời thơ của Blok (1980) và bản trường ca Russia Cast Adrift (nước Nga trôi dạt) viết theo lời thơ của Sergei Esenhin (1983). Bà cũng hát rất nhiều các bản dân ca Nga và romance cổ điển: “Bài hát Nga là khi tâm hồn bạn mở ra, là khi những cảm xúc đẹp đẽ nhất trong tim tôi tuôn trào qua giọng hát, đến với người nghe. Tôi muốn không chỉ hát âm nhạc, mà hát về nước Nga – quê hương tôi… Tôi đã mơ ước từ lâu được hát các bản romance cổ điển Nga, dân ca Nga, những bài hát tôn giáo – tức là âm nhạc Nga chân chính. Trong tôi đã hình thành một thái độ đặc biệt dành cho thể loại romance Nga. Bạn chỉ có thể tiếp cận dòng nhạc này khi đã có trải nghiệm sống và kinh nghiệm nghệ thuật – khi bạn đã từng trải và cảm nhận đủ nhiều”. Màn trình diễn của bà đã chinh phục khán giả nhờ vào sự phong phú trong cách hát, tính nhất quán, chiều sâu và vẻ đẹp của cảm xúc. Mỗi bản romance là một màn trình diễn thu nhỏ, trong đó ẩn chứa cả một cuộc đời, một số phận hay câu chuyện tình yêu, tất cả được bọc trong vẻ giản dị và chân thành.
Trong cuộc đời nghệ thuật của mình, Obraztsova đã tham gia rất nhiều trong các vở opera của Nga và thế giới. Có thể khẳng định một điều rằng trong suốt cuộc chiến tranh lạnh, Obraztsova là ca sĩ Liên Xô được xuất ngoại biểu diễn nhiều nhất. Và cùng với những tên tuổi như Evgeny Mravinsky, David Oistrakh, Leonid Kogan, Sviatoslav Richter, Emil Gilels hay Mstislav Rostropovich, Obraztsova đã góp phần làm thế giới biết đến một nền âm nhạc cổ điển hùng mạnh của đất nước Xô viết. Bà đã in dấu ấn đậm nét, không thể phai nhoà tại tất cả các nhà hát và festival âm nhạc nổi tiếng nhất trên thế giới. Sau lần ra mắt của Obraztsova trong một vở opera tại Metropolitan Opera vào ngày 12/10/1976 (trước đó bà đã hát trong một buổi hoà nhạc tại đây vào ngày 1/10/1976) với Amneris (Aida, Verdi), New York Times giật tít: “Obraztsova là nghệ sĩ vĩ đại trong Aida”. Trong bài, nhà phê bình âm nhạc Donal Henahan háo hức gọi bà là một “nghệ sĩ lớn” và nhận xét rằng Obraztsova đã tạo ra “một cơn hỗn loạn hạnh phúc” trong khán phòng nhờ một “màn trình diễn sống động bằng xương bằng thịt khiến các nghệ sĩ còn lại trong vở Aida như thể trở nên bất động”.
Bên cạnh opera, Obraztsova còn tham gia biểu diễn các thể loại thanh nhạc lớn khác như oratorio, cantata… cho thấy chiều sâu nghệ thuật và sự đa dạng trong sự nghiệp của bà. Qua những chuyến xuất ngoại, Obraztsova đã có cơ hội làm việc với những nhạc trưởng và ca sĩ hàng đầu trên thế giới. Và bản thân nhưng tên tuổi lớn này cũng cảm thấy hạnh phúc khi được cộng tác cùng bà. José Carreras chia sẻ: “Bà không chỉ là một ca sĩ tuyệt vời mà còn là một người đáng mến và đồng nghiệp của tất cả mọi người”. Còn đạo diễn opera lừng danh Franco Zeffirelli từng thốt lên: “Trong đời tôi có ba cú sốc nghệ thuật lớn – Anna Magnani, Maria Callas và Elena Obraztsova. Và người sau đã tạo nên một phép màu thực sự trong quá trình quay bộ phim Cavalleria rusticana. Diễn xuất và giọng ca tuyệt vời của Obraztsova đã khiến đây trở thành tác phẩm mà tôi vô cùng ưng ý”.
Một thành tựu vẻ vang trong cuộc đời ca sĩ của Obraztsova là bộ tuyển tập 10 vở opera mà bà đã tham gia trong những năm cuối thập niên 70, đầu thập niên 80 của thế kỉ trước cùng với những nhạc trưởng và ca sĩ hàng đầu trên thế giới. Trong điều kiện cạnh tranh khắc nghiệt của lĩnh vực thu thanh thế giới, để thực hiện một khối lượng công việc lớn như vậy trong thời gian rất ngắn (khoảng 5 năm) cùng với những chương trình biểu diễn đối với một nghệ sĩ không thường xuyên làm việc tại Tây Âu là một công trình ngoài sức tưởng tượng. Elena Obraztsova đã làm được điều đó bằng sự kỷ luật và tính chuyên nghiệp của một tài năng lớn. Tất nhiên, để có được thành tựu đáng kính nể ở bên ngoài Liên Xô như vậy, Obraztsova chắc chắn phải có được sự hậu thuẫn từ những nhà lãnh đạo Liên Xô. Obraztsova cũng từng công khai đối đầu với Galina Vishnevskaya, nữ ca sĩ Liên Xô lừng danh, trong một mối hiềm khích lâu dài pha trộn giữa cạnh tranh nghệ thuật và mâu thuẫn chính trị. Trong hồi ký và các cuộc phỏng vấn, Vishnevskaya lên án Obraztsova từng tố cáo bà và Rostropovich trong thời kỳ cả hai bị nhà nước trấn áp vì đã bảo vệ Alexander Solzhenitsyn. Tuy nhiên, Obraztsova phủ nhận cáo buộc này. Vào năm 1977, hai người gặp nhau tại New York, Vishnevskaya được cho là đã hét vào mặt Obraztsova: “Judas, Judas!”. Obraztsova bình thản đáp trả bằng tiếng Pháp: “Thật là thiếu văn hóa, phải không”?
Obraztsova từng thử sức trong vai trò đạo diễn opera trong Werther tại nhà hát Bolshoi vào năm 1986. Sau này, bà tập trung nhiều hơn vào công việc giảng dạy, làm giám khảo. Tháng 9/1999, tại Saint Petersburg đã diễn ra cuộc thi quốc tế dành cho những ca sĩ opera trẻ mang tên Elena Obraztsova lần thứ nhất. Đây là cuộc thi do bà sáng lập nhằm tìm kiếm, phát hiện và nâng đỡ những tài năng mới. Nhiều ca sĩ đoạt giải trong cuộc thi này đã bắt đầu tạo lập được chỗ đứng của mình tại các nhà hát danh tiếng, trong đó nổi bật nhất là những cái tên như Yulia Lezhneva và Ildar Abdrazakov. Tháng 6/2007, Obraztsova được bổ nhiệm làm giám đốc nghệ thuật tại nhà hát Mikhailovsky, Saint Petersburg. Tuy nhiên, đến năm 2008, bà đã từ chức để tập trung vào những dự án khác của mình nhưng vẫn hợp tác cùng nhà hát với tư cách Cố vấn nghệ thuật và ca sĩ. Năm 2011, bà thành lập quỹ từ thiện mang tên mình, đặt trụ sở tại Moscow với mục đích giúp đỡ các hoạt động âm nhạc. Ngày 26/12/2013, một chương trình hoà nhạc đặc biệt được tổ chức tại nhà hát Bolshoi để kỷ niệm 50 năm sự nghiệp của người ca sĩ vĩ đại. Hầu như tất cả các ca sĩ opera nổi bật của nước Nga đều có mặt để tri ân một trong những tên tuổi đã làm rạng rỡ nền thanh nhạc Xô viết.
Từ năm 2014, bà mắc bệnh bạch cầu. Kể từ giữa tháng 11, bà điều trị tại một phòng khám ở Leipzig, nơi tìm được người hiến tủy phù hợp và tiến hành ca phẫu thuật ghép tủy xương. Tuy nhiên, kết quả không mang lại hiệu quả như mong đợi, do cơ thể suy yếu của bệnh nhân 75 tuổi không thể đáp ứng một cách thích hợp. Bà vẫn tiếp tục ở lại đây trong suốt mùa đông và tiếp tục điều trị theo khuyến nghị của các bác sĩ. Obraztsova qua đời tại đây vào ngày 12/1/2015, hưởng thọ 76 tuổi. Lễ viếng được tổ chức vào ngày 14/1/2015 tại nhà hát Bolshoi. Lễ cầu siêu diễn ra vào ngày 15/1 tại Nhà thờ Chúa Cứu Thế. Cùng ngày, bà được an táng tại nghĩa trang Novodevichy, Moscow. Đương thời, Obraztsova là một con chiên rất ngoan đạo. Từng được hỏi liệu có từng che giấu đức tin trong xã hội vô thần, bà nói: “Tôi không giấu gì cả. Tôi đi nhà thờ, đeo thánh giá và làm dấu thánh trước khi lên sân khấu. Tất nhiên, họ tức giận, nhưng thì sao chứ”? Và Obraztsova kết luận: “Chúa đã cho chúng tôi sức mạnh để sống sót qua cuộc vây hãm Leningrad, rồi lại ban cho tôi tài năng. Tôi chưa bao giờ tự hỏi mình nên làm gì – tôi biết mình sẽ trở thành một ca sĩ opera. Tất cả điều đó đã có sẵn trong tôi. Và cuộc đời tôi là món quà từ Chúa”.
Với giọng hát tuyệt đẹp, kinh nghiệm sống cùng những nhân vật bi kịch mà bà từng hóa thân trên sân khấu – rực rỡ, mạnh mẽ, bi thương – Obraztsova đã tạo nên những hình ảnh giản dị mà đầy rung cảm in đậm trong ký ức người nghe. Không còn nghi ngờ gì nữa, Elena Obraztsova đã trở thành niềm tự hào của nhân dân Xô viết. Chất giọng mezzo-soprano sâu thắm của bà sẽ còn ghi dấu ấn đậm nét trong lòng nhiều thế hệ say mê opera sau này. Bà là hiện thân của nghệ thuật chân chính, nơi tài năng, cảm xúc và đức tin hoà quyện thành một sức mạnh không gì lay chuyển. Những vai diễn như Marina, Marfa, Azucena, Amneris, Carmen, Charlotte sẽ vẫn là đỉnh cao để những mezzo-soprano trên thế giới phấn đấu và vươn tới.
Cobeo
