Tác giả: Johann Strauss II.
Tác phẩm: Bên dòng Danube xanh xinh đẹp, Op. 314
Thời gian sáng tác: Năm 1866.
Công diễn lần đầu: 15/2/1867 tại Dianabadsaal, Vienna.
Độ dài: Khoảng 9-11 phút.
Thành phần dàn nhạc: 2 flute (flute 2 kiêm piccolo), 2 oboe, 2 clarinet, 2 bassoon, 4 horn, 2 trumpet, trombone, tuba, timpani, bass drum, snare drum, triangle, harp và dàn dây.

“An der schönen, blauen Donau” [Bên dòng Danube xanh xinh đẹp] chắc chắn là một trong những bản nhạc cổ điển quen thuộc nhất đối với mọi tầng lớp khán giả. Một bản waltz nổi tiếng hơn mọi bản waltz khác và được coi như quốc ca thứ hai của nước Áo. Tuy nhiên, không nhiều người biết được rằng hoàn cảnh ra đời của tác phẩm cũng khá phức tạp và nguyên bản tác phẩm vốn được sáng tác dành cho hợp xướng. Và khi bản nhạc công diễn lần đầu, theo đánh giá của Strauss, nó cũng không dành được nhiều thành công.

Năm 1865, Johann Herbeck một người bạn lâu năm của Strauss và là giám đốc của Wiener Männergesangsverein (Hiệp hội hợp xướng nam Vienna) đề nghị ông sáng tác một bản hợp xướng cho lễ hội hoá trang năm sau. Tuy nhiên, năm 1866, quân Phổ tấn công và chiến thắng người Áo trong cuộc chiến Bảy tuần. Tình hình đất nước suy thoái, Strauss được khuyến khích tiếp tục công việc sáng tác những bản waltz tươi vui nhằm nâng cao tinh thần cho mọi người.

Nhớ đến một bài thơ của nhà thơ người Áo nhưng sinh ra và lớn lên tại Hungary Karl Isidor Beck luôn có một câu kết cho mỗi khổ thơ: “Bên sông Danube, dòng Danube xanh xinh đẹp”, Strauss lấy đó làm nguồn cảm hứng cho tác phẩm mới của mình dù trên thực tế màu nước của sông Danube chưa bao giờ thực sự là màu xanh và sông Danube được miêu tả trong bài thơ không phải đoạn chảy qua Vienna. Herbeck đã giới thiệu với Strauss nhà thơ Joseph Weyl, người sẽ viết lời cho bản waltz của ông. Trên thực tế, Weyl đã sáng tác những câu hát mang tính châm biếm đề cập đến thất bại của quân đội Áo. Lời hát hầu như toàn là những lời sáo rỗng nhằm vào các chính trị gia, giới quý tộc và địa chủ Áo và hầu như không đề cập gì đến con sông Danube. Buổi biểu diễn ra mắt tác phẩm dưới dạng hợp xướng dành cho bè tenor và bass diễn ra vào ngày 15/2/1867 tại Dianabadsaal, Vienna với một dàn nhạc quân đội. Và tác phẩm chỉ được mời diễn lại một lần sau đó, so với tiêu chuẩn các tác phẩm khác của Strauss, như vậy là một thất bại. Nguyên nhân có lẽ nằm ở chính dàn hợp xướng vì buổi biểu diễn chỉ với dàn nhạc sau đó tại Hội chợ thế giới Paris vào tháng 11/1867 đã dành được sự đón nhận vang dội. Được giải phóng khỏi những câu chữ, bản waltz trở nên nổi tiếng tại hai bên bờ Đại Tây Dương, được biểu diễn liên tục tại Mỹ và Anh và “An der schönen, blauen Donau” nhanh chóng biến thành biểu tượng của thành Vienna.

Bản waltz “An der schönen, blauen Donau” về mặt cấu trúc là một tổng thể gồm 5 điệu waltz với phần giới thiệu và coda. Tác phẩm mở đầu với phần giới thiệu ở giọng La trưởng với bè violin chơi tremolo mờ ảo và horn chơi giai điệu chủ đề của bản nhạc.Trả lời, kèn gỗ chơi các hợp âm staccato với tâm trạng nhẹ nhàng. Âm nhạc nhanh chóng mở ra thành một đoạn lớn nhưng rồi lại lắng đọng, trở về không khí thanh bình như đoạn mở đầu. Những chủ đề sau đó hầu hết đều được xuất hiện phần nào trong đoạn này. Một nét nhạc tương phản xuất hiện ở giọng Rê trưởng dẫn đến giai điệu waltz đầu tiên.

Chủ đề waltz đầu tiên được triển khai theo phong cách rất quen thuộc của trường phái waltz thành Vienna với motif hợp âm 3 nốt theo các quãng 3 (triad) được chơi trên cello và horn ở giọng Rê trưởng với tiếng harp đệm huyền ảo. Theo đúng truyền thống, âm nhạc được nhấn mạnh vào nốt cuối cùng của mỗi 3 nốt nhạc. Điệu waltz đầu tiên kết thúc trong hân hoan được nối tiếp bằng một biến tấu, có cùng tính chất âm nhạc. Điệu waltz thứ hai bắt đầu với cùng giọng Rê trưởng nhưng có tâm trạng nhẹ nhàng hơn trước khi bắt đầu một đoạn tương phản ở giọng Si giáng trưởng. Toàn bộ phần này được lặp lại. Điệu waltz thứ ba trầm lắng ở giọng Son trưởng được tiếp nối với một biến tấu ở giọng Son thứ, kết thúc bằng một đoạn giới thiệu lớn đưa tới điệu waltz thứ tư ở giọng Pha trưởng. Âm nhạc trở nên lãng mạn, nhiều cảm xúc hơn. Một biến tấu khác xuất hiện mang một tâm trạng vui vẻ hơn. Tiếng clarinet mở đầu biến tấu 5 bay bổng, rồi âm nhạc trở nên trầm lắng để dẫn tới một cao trào của toàn bộ tác phẩm. Phần coda, như thường lệ, gợi nhắc lại tất cả những ý tưởng chính trong các phần trước đó. Tiếng trumpet độc tấu đầy hoài cổ. Đặc biệt giai điệu horn độc tấu của phần giới thiệu cũng được tái hiện để rồi tiếng snare drum cuộn lên khép lại tác phẩm.

Sau này, năm 1889, luật sư người Áo Franz von Gernerth đã sáng tác lời mới cho tác phẩm và được biểu diễn lần đầu tiên vào 2/7/1890. Lời bài hát lần này đã gắn bó mật thiết hơn với tiêu đề của tác phẩm, tuy nhiên, phiên bản không lời vẫn được phổ biến và biểu diễn thường xuyên hơn. “An der schönen, blauen Donau” duyên dáng, thanh lịch, sinh động và sở hữu những giai điệu lấp lánh, cuốn hút một cách mê hồn. Chúng ta có thể để mặc cho trí tưởng tượng của mình bay bổng với hình ảnh một buổi sáng mờ ảo trong sương mù với âm thanh rì rào của tiếng sóng vờn nhẹ nhàng. Và rồi toàn bộ dòng sông hiện ra, phản chiếu bầu trời xanh thẳm, lúc hùng vĩ với những con sóng ngạo nghễ, lúc dịu dàng như những lời thủ thỉ tâm tình. Âm nhạc tràn đầy sự tinh tế và lộng lẫy, xua tan đi những nỗi buồn và chỉ còn lại sự phấn khích và hào hứng. Là tác phẩm truyền thống được biểu diễn trong buổi hoà nhạc thường niên mừng năm mới của Vienna Philharmonic, từ lâu “An der schönen, blauen Donau” đã trở thành một món ăn tinh thần không thể thiếu của người dân Vienna.

Cobeo