Tác giả: Richard Strauss.
Tác phẩm: Till Eulenspiegels lustige Streiche, Op. 28
Thời gian sáng tác: Khoảng thời gian 1894-1895.
Công diễn lần đầu: Ngày 5/11/1895 tại Cologne với nhạc trưởng Franz Wüllner.
Độ dài: Khoảng 16 phút.
Đề tặng: Tác phẩm được đề tặng cho nhà văn, nhà báo người Đức Arthur Seidl (1863-1928), một người bạn của nhà soạn nhạc.
Thành phần dàn nhạc: piccolo, 3 flute, 3 oboe, English horn, 3 clarinet, bass clarinet, 3 bassoon, contrabassoon, 4 horn, 3 trumpet, 3 trombone, tuba, timpani, bass drum, snare drum, triangle, cymbals, ratchet và dàn dây. Ngoài ra có thể có thêm 4 horn và 3 trumpet.

Till Eulenspiegel là một trong những nhân vật giàu màu sắc nhất trong kho tàng văn hoá dân gian Đức. Till được cho là dựa trên một nhân vật có thật, một kẻ lừa đảo của thế kỷ thứ 14, nhưng chỉ được xuất hiện bằng văn bản từ thế kỷ thứ 16, một kẻ thích chơi khăm và nhạo báng quyền lực. Anh reo rắc hỗn loạn và lộn xộn ở bất cứ nơi nào anh đến. Till lật tung những quầy hàng trong chợ, châm chọc những chính trị gia, linh mục, quyến rũ những cô gái trẻ và lừa gạt những bà hầu già. Những mánh khoé của anh thường nhằm vào tầng lớp cao trong xã hội – những người có của cải và quyền lực, những người ngoan đạo, những kẻ đần độn và đạo đức giả. Vì vậy, thông qua Till, mọi người được truyền cảm hứng với sự giải trí và châm biếm xã hội.

Một nhân vật như vậy có vẻ sẽ trở thành chủ đề phù phiếm bất thường đối với một tác phẩm lớn dành cho dàn nhạc. Đặc biệt trong bối cảnh hậu Wagner, nhiều nhà phê bình âm nhạc bắt đầu gán những đặc tính tinh thần hoặc triết học cao siêu cho âm nhạc, đồng thời những nhà soạn nhạc cũng có xu thế “mở rộng chiều cao” hoặc “đào sâu” những trải nghiệm của con người bằng những tác phẩm có quy mô lớn với nhiều cung bậc cảm xúc. Bản thân Richard Strauss, một người hâm mộ Wagner vô cùng cũng có những tác phẩm như vậy với Tod und Verklärung (Cái chết và sự biến hình) là một minh chứng. Tuy nhiên, sự thiếu nghiêm túc và hài hước của Till Eulenspiegel lại là một sự nổi loạn chống lại trào lưu trên. Nhiều năm sau, Josef Gregor, người viết kịch bản cho các vở opera của Strauss hỏi ông rằng liệu nhà soạn nhạc có ý định gán ghép một chủ đề “siêu hình” nào cho Till Eulenspiegel hay không, Strauss đã trả lời: “Ồ không, tôi chỉ muốn mang đến cho khán giả một trận cười sảng khoái”.

Tháng 5/1894, Strauss chứng kiến thất bại của vở opera đầu tiên của mình Guntram, một tác phẩm mang đậm dấu ấn Wagner. Strauss bắt tay vào một vở opera khác, dựa trên chủ đề văn học Till Eulenspiegel. Tuy nhiên, ý tưởng này nhanh chóng bị loại bỏ. Strauss nhận ra bản chất của nhân vật trong các câu chuyện không phù hợp với hình thức opera. Trong một bức thư, ông đã giải thích về quyết định của mình: “Cuốn truyện cổ tích chỉ phác hoạ một nhân vật với tính cách hời hợt – việc phát triển nhân vật với những đường nét sâu sắc hơn với bề ngoài tỏ ra khinh thường mọi người của nó cũng sẽ gây ra những khó khăn đáng kể”. Vẫn giữ lại cốt truyện về nhân vật lừa đảo ranh mãnh nhưng được thay đổi về hình thức thể hiện, Strauss quyết định sáng tác một thơ giao hưởng, thể loại mà ông đã gặt hái được thành công vang dội trước đó 5 năm với Don Juan. Và ngày 6/5/1895, Till Eulenspiegels lustige Streiche (Những trò đùa vui vẻ của Till Eulenspiegel) với tên gọi đầy đủ là Till Eulenspiegels lustige Streiche; nach alter Schelmenweise in Rondeauform; für großes Orchester gesetzt (Những trò đùa vui vẻ của Till Eulenspiegel, theo phong cách lưu manh cũ ở dạng rondo, dành cho dàn nhạc lớn) được hoành thành.

Till Eulenspiegels lustige Streiche được công diễn lần đầu tiên vào ngày 5/11/1895 tại Cologne dưới sự chỉ huy của nhạc trưởng Franz Wüllner. Trước đó Wüllner đã liên lạc với Strauss để hỏi về nội dung cụ thể của tác phẩm. Mặc dù bản nhạc thuộc thể loại âm nhạc chương trình, tuy nhiên, Strauss đã từ chối đưa ra một kịch bản cụ thể mà khuyến khích một cái nhìn mang tính văn học về bản thơ giao hưởng của mình. Ông trả lời: “Tôi không thể đưa ra một chương trình cho ‘Eulenspiegel’: những gì tôi đã nghĩ khi viết các phần khác nhau, nếu diễn đạt thành lời, thường có vẻ kỳ dị, thậm chí có thể gây phản cảm. Vì vậy, lần này chúng ta hãy để cho khán giả khám phá những điều mà kẻ lừa đảo đã chuẩn bị cho họ. Tất cả những gì cần thiết để hiểu tác phẩm là có hai chủ đề Eulenspiegel được chạy xuyên suốt tác phẩm dưới mọi hình thức, tâm trạng và tình huống cho đến khi thảm họa xảy ra, lúc Till bị treo cổ sau khi bản án được tuyên bố. Ngoài ra, hãy để những người Cologne vui vẻ đoán xem kẻ lừa đảo đã làm gì với họ bằng những chiêu trò âm nhạc”.

Tác phẩm bắt đầu bằng một lời thiệu nhẹ nhàng trên violin, một câu nói mang tính truyền thống “Ngày xửa ngày xưa”. Đoạn nhạc này dẫn tới chủ đề chính, một motif về nhân vật chính trong câu chuyện, được khắc hoạ ngắn gọn trên một giai điệu horn độc tấu, được lặp đi lặp lại. Sau một số phát triển của ý tưởng này, dàn nhạc tiến tới những đoạn dừng ngắn. Chủ đề thứ 2 xuất hiện, một motif trên clarinet độc tấu, xảo quyệt và nham hiểm hơn. Trong tổng phổ, Strauss đã viết “das war ein arger Kobold” – anh ta là một con quỷ phiền phức. Đây cũng chính là 2 chủ đề Eulenspiegel mà Strauss đã nhắc đến.

Âm nhạc trở nên trầm lắng hơn, chủ đề chính đầu tiên được phân mảnh trong bè dây trầm, dường như Till đang chuẩn bị làm một điều gì đó mờ ám. Tiếng cymbals bất ngờ vang lên với lời nhắn từ Strauss: “Hop! Trên lưng ngựa, thẳng qua những người phụ nữ đang đi chợ”. Chắc hẳn Till đang phóng ngựa chạy qua một khu chợ đông đúc, tiếng những người phụ nữ thét lên được miêu tả sống động qua tiếng trumpet lanh lảnh. Sau khi làm cho mọi thứ trở nên hỗn loạn, Till đã trốn thoát nhờ đôi giày ma thuật, một đoạn dừng ngắn xuất hiện.

Sau khi trốn trong “một lỗ chuột”, Eulenspiegel cải trang thành một thầy tu ngoan đạo và sùng kính, một chủ đề trang nghiêm giả tạo trên viola, clarinet và bassoon. Nhưng tính chất xảo quyệt của nhân vật vẫn còn nguyên đó với motif clarinet liếc qua. Một màn thuyết giáo báng bổ xảy ra với tiếng violin độc tấu. Tuy nhiên, nhân vật sợ hãi với tiếng kèn đồng chơi tắt tiếng, báo hiệu anh sẽ gặp phải một rắc rối nghiêm trọng. Dù vậy, Eulenspiegel vẫn tiếp tục thói quen của mình bằng cách tán tỉnh các cô gái xinh đẹp với những lời ngọt ngào (qua giai điệu độc tấu dịu dàng, tinh tế của violin và kèn gỗ) và phải lòng một trong số họ (Strauss ghi chú “anh ta thực sự rất tệ”). Không khí trở nên cuồng nhiệt hơn khi Eulenspiegel liên tục đưa ra những lời tán tỉnh nhưng rồi lặng câm khi cô nhẹ nhàng từ chối hết thảy. Till rất tức giận, anh thề sẽ trả thù toàn nhân loại, toàn bộ dàn nhạc dừng lại và cả 4 horn đều chơi đồng âm chủ đề đầu tiên của Till.

Tiếp theo, Eulenspiegel gặp gỡ những thầy giáo mô phạm và giáo điều – được miêu tả qua bassoon và bass clarinet. Anh khiến họ bối rối với những câu hỏi khiến họ phải bộc lộ bản chất lố bịch trong các học thuyết của mình, mà họ trả lời một cách rối rắm. Eulenspiegel nhảy múa, đưa ra một số luận điểm tàn ác và những cử chỉ thô lỗ. Một hợp âm dài, bất hoà trên toàn bộ dàn nhạc.

Eulenspiegel huýt sáo một giai điệu vui nhộn dường như đến từ một trong những Strauss khác. Nhưng rồi nhanh chóng im bặt, một đoạn im lặng dài đầy bất an diễn ra sau đó. Till gặp nguy hiểm? Không hề, anh đang lên kế hoạch cho một cho cuộc phiêu lưu mới của mình, giai điệu horn đặc trưng xuất hiện trở lại. Âm nhạc trở nên say sưa, không khí trở nên hoang dã và cuồng nhiệt hơn, đạt tới một cao trào trong vũ điệu ma quỷ. Bỗng nhiên, tiếng snare drum cắt ngang cuộc vui. Kèn đồng hống hách vang lên, một nhóm người xuất hiện để bắt Till, có lẽ vì tội báng bổ. Ban đầu, anh còn bông đùa, nhưng rồi motif về nỗi sợ hãi của anh tái hiện khi Till nhận ra không còn lối thoát. Till bị treo cổ, được miêu tả bằng hình ảnh tiếng clarinet bị bóp nghẹt. Đây là sự khác biệt lớn nhất trong âm nhạc của Strauss với truyền thống, Eulenspiegel luôn trốn thoát. Bản thơ giao hưởng kết thúc với sự trở lại của motif “ngày xửa ngày xưa”, như để tổng kết lại đạo lý của câu chuyện “các con yêu, hãy cư xử cho tốt nhé!”. Tuy nhiên, motif tinh quái của Eulenspiegel vẫn xuất hiện trong phần cuối cùng, cho thấy tinh thần nổi loạn của anh ta là không thể dập tắt.

Mặc dù Strauss nói tác phẩm của mình là một rondo, nhưng trên thực tế có lẽ không phải vì hầu như không có sự lặp lại theo nghĩa đen. Chỉ một lần duy nhất, khi qua khoảng 2/3 tác phẩm, mang lại cảm giác như phần tái hiện theo phong cách sonata. Có lẽ rondo ở đây chỉ là sự xuất hiện lần lượt 3 chủ đề: “ngày xửa ngày xưa” và 2 chủ đề Till (trên horn và clarinet), mặc dù điều này được nguỵ tạo bằng cách xuất hiện một loạt các biến tấu dựa trên các chủ đề này và có xu thế hút những mảnh ghép từ các chủ đề khác. Điều này hẳn là chủ ý của Strauss. Không có gì ngạc nhiên khi Till Eulenspiegels lustige Streiche của Strauss đã trở thành một tác phẩm được khán giả rất yêu thích. Đó là một trong những bản nhạc kỳ diệu mà ở đó mọi thứ – hình thức, nội dung, kỹ thuật và màu sắc – dường như kết hợp với nhau một cách hoàn hảo. Một người nghe lần đầu, bình thường cũng có thể thưởng thức nó một cách trọn vẹn, nhưng bản nhạc cũng mang lại sự tinh tế để làm hài lòng một nhà phê bình khó tính.

Ngọc Tú (nhaccodien.info) tổng hợp

Nguồn:
sfsymphony.org
houstonsymphony.org
runyanprogramnotes.com

Bình luận Facebook