Tác giả: Wolfgang Amadeus Mozart.
Tác phẩm: Concerto violin số 5 giọng La trưởng “Thổ Nhĩ Kỳ”, K. 219
Thời gian sáng tác: Trong năm 1775.
Độ dài: Khoảng 30 phút.
Tác phẩm có 3 chương:
Chương I – Allegro aperto – Adagio – Allegro aperto (La trưởng)
Chương II – Adagio (Mi trưởng)
Chương III – Rondeau – Tempo di minuetto (La trưởng)
Thành phần dàn nhạc: Violin độc tấu, 2 oboe, 2 horn và dàn dây.

Trong quãng thời gian 1768-1773, cậu bé Mozart cùng với người cha của mình đã thực hiện 3 cuộc hành trình tới nước Ý. Tại đây, Mozart đã có cuộc gặp gỡ với một trong những nghệ sĩ violin nổi tiếng nhất Ý thời báy giờ, Pietro Nardini (1722-1793), và chàng trai người Anh Thomas Linley, học trò của Nardini. Hai cậu bé đã nhanh chóng kết thân và biểu diễn cùng nhau. Dường như chính những trải nghiệm này với Linley và Nardini đã làm tăng hứng thú của Mozart trong việc chơi violin của mình, nhưng quan trọng hơn, nó đã trở thành động lực quan trọng để Mozart bắt đầu sáng tác cho violin một cách nghiêm túc.

Mặc dù nhạc cụ chủ yếu gắn liền cùng Mozart với tư cách nghệ sĩ biểu diễn là piano, nhưng ông cũng là một nghệ sĩ violin tài ba, từng biểu diễn tại Salzburg khi mới chỉ là một cậu bé 7 tuổi. Năm 1775, ông trở thành concertmaster tại dàn nhạc của Tổng giám mục Salzburg. Điều này có nghĩa là ông sẽ chơi violin, chỉ huy dàn nhạc và không nghi ngờ gì, sẽ phải độc tấu trong các chương trình hoà nhạc. Chính trong năm này, chàng trai 19 tuổi đã sáng tác 5 bản concerto dành cho violin và dàn nhạc. Trong số này, bản concerto số 5 có lẽ là bản nổi tiếng và được biểu diễn thường xuyên nhất. Trong cuốn sách Mozart: Tính cách và Tác phẩm, nhà bác học Albert Einstein đã nhận xét: “Bản concerto này đẹp một cách rực rỡ, nhẹ nhàng và dí dỏm… Bản concerto cuối cùng này của ông tồn tại ở dạng thuần khiết và không thể tranh cãi.”

Đây là bản concerto được sáng tác trong thời kỳ đầu của Mozart, lúc này vẫn còn là một chàng trai. Do đó, thật đáng chú ý khi xem xét khoảng thời gian vỏn vẹn 45 năm giữa bản concerto này và các concerto của Bach. Trong khoảng thời gian đó, thời kỳ Baroque đã chuyển qua những đổi mới của phong cách thời kỳ Cổ điển. Với sự chuyển đổi này đã tạo ra một cách tiếp cận hoàn toàn mới đối với hình thức concerto, đặc biệt là đối với chương I tiêu chuẩn của bản concerto. Đã qua cái thời ritornello của Bach – mà ông đã chuyển thể từ các tác phẩm trước đó của Vivaldi – được thay thế bằng cái gọi là hình thức sonata được cách điệu hơn, nhưng mang đến những khả năng kịch tính chưa từng có, cuối cùng đạt đến đỉnh điểm với những đổi mới của Beethoven. Mozart đã hoàn thiện việc chế tạo phần mở đầu concerto xung quanh giàn giáo của cấu trúc hình thức sonata mới, với các ví dụ nguyên mẫu trong bốn concerto violin đầu tiên của ông. Nhưng đến bản số 5, Mozart đã thúc đẩy sự kỳ vọng của hình thức, phát triển và đổi mới một cách tiếp cận mà ngay cả ở dạng tiêu chuẩn vào thời điểm đó cũng sẽ rất xa lạ với Bach vào những năm 1730.

Chương I Allegro aperto chứa đựng một sự thay đổi trong hình thức mà nhà âm nhạc học Donald Tovey gọi là “một trong những điều ngạc nhiên lớn nhất từng tồn tại trong một bản concerto”. Mở đầu như thường lệ, dàn nhạc giới thiệu các chủ đề của bản concerto. Thay vì bắt violin độc tấu lặp lại những giai điệu này, Mozart đột nhiên chuyển sang Adagio, thay đổi hoàn toàn tâm trạng và violin chơi một giai điệu mới đầy biểu cảm. Điều này chưa bao giờ được thực hiện trước đó. Tiếp theo, phần Allegro xuất hiện trở lại, những gì tưởng như là chủ đề đầu tiên của bản concerto (một hợp âm rải nổi lên trong bè violin) thực chất lại là phần đệm cho chủ đề đầu tiên thực sự của chương nhạc được chơi trên violin độc tấu. Trong phần sau, mọi việc diễn ra theo đúng trật tự thông thường. Một phần phát triển ngắn gọn dẫn đến phần tái hiện lại các chủ đề âm nhạc. Một cadenza dành cho nhạc cụ độc tấu xuất hiện trước khi kết thúc chương nhạc.

Chương II Adagio ở giọng Mi trưởng chuyển động chậm rãi và uyển chuyển như hồi tưởng lại đoạn Adagio của chương I. Violin hát lên một giai điệu dài, nhẹ nhàng, phảng phất một aria. Chương nhạc có hình thức 3 đoạn, dài hơn những bản concerto violin khác của Mozart. Phần đệm như những tiếng thở dài với những khoảng dừng nhẹ, tăng thêm vẻ dịu dàng và tinh tế cho chương nhạc. Khá bất thường khi trong phần cuối tiếp tục xuất hiện 1 cadenza.

Chương III chính là chương nhạc mang lại biệt danh “Thổ Nhĩ Kỳ” cho tác phẩm. Nó có hình thức rondo khá phức tạp ABACADABA, bắt đầu như một điệu minuet tinh tế, duyên dáng, một điệu nhảy cách điệu sắc nét và cuốn hút. Phần “Thổ Nhĩ Kỳ” chính là đoạn chen tương phản thứ ba, tương ứng với D ở trên. Âm nhạc được chuyển sang giọng La thứ, nhịp độ chuyển từ ¾ thành 2/4, tốc độ được đẩy nhanh chóng mặt. Không khí quay cuồng, trở nên hoang dã và thô bạo. Bè cello và double bass sử dụng kỹ thuật col legno (dùng phần gỗ của cây vĩ kéo trên dây đàn) để tăng thêm hiệu ứng. Sau một đoạn cadenza ngắn, âm nhạc trở về với điệu minuet ban đầu. Chúng ta còn bắt gặp tính chất “Thổ Nhĩ Kỳ” này của Mozart trong bản Sonata piano số 11 cũng như vở opera Vụ bắt cóc ở hậu cung. Chương cuối kết thúc nhẹ nhàng theo đúng cách mà nó bắt đầu.

Thật đáng tiếc khi trong suốt phần còn lại của cuộc đời, Mozart không viết thêm một bản concerto violin nào nữa. Đặc biệt khi 3 bản concerto violin cuối cùng được ông viết ở 3 giọng Son trưởng, Rê trưởng và La trưởng khiến khán giả trông chờ vào một bản tiếp theo được viết ở giọng Mi trưởng, tương ứng với 4 dây đàn của violin. Bản số 5 này là tác phẩm đòi hỏi kỹ thuật cao nhất trong số các concerto violin của ông. Bản nhạc được hình thành trên một quy mô lớn hơn, cấu trúc vững chắc với nhiều tư duy đột phá, tác phẩm đã đánh dấu một bước phát triển mới trong sự nghiệp sáng tác của nhà soạn nhạc. Thật kỳ lạ, chỉ mới 19 tuổi, Mozart đã sáng tác bản concerto violin cuối cùng của mình.

Ngọc Tú (nhaccodien.info) tổng hợp

Nguồn:
violin.org
svmusicfestival.org
hyperion-records.co.uk